Στοιχεία από τις εθιμικές συνήθειες της Αποκριάς στη Νάξο

Τζαμπουνοντούμπακα στ' Απεράθου (αρχείο Αντώνη Σταυριανού).

Η Νάξος των νεότερων χρόνων μπόρεσε να διατηρήσει, ασυνείδητα ίσως, παραδόσεις και στοιχεία της αρχαιότατης διονυσιακής λατρείας και αθηναϊκών εορτών, όπως τα Ανθεστήρια, μέσα από αποκριάτικες εθιμικές συνήθειες, που όχι τυχαία λαμβάνουν χώρα την ίδια ακριβώς περίοδο του χρόνου, όπως και στην αρχαιότητα. Κυρίαρχο στοιχείο των αποκριάτικων εθίμων της Νάξου είναι το άφθονο κρασί, η περίσσια ευθυμία, οι μόσκαροι, τα πειράγματα, οι χοροί και τα τραγούδια.

_________________________

Χοιροσφά'ια στ' Απεράθου (αρχείο Αντώνη Σταυριανού).

Το Σάββατο της προφωνής εβδομάδος και την κρεατινή Δευτέρα, στα χωριά της Νάξου σφάζουν τους χοίρους, γίνονται δηλαδή τα λεγόμενα χοιροσφράισματα (μπορείτε να δείτε εδώ ένα ενδεικτικό βίντεο από τ’ Απεράθου, όπως καταγράφηκαν από το κανάλι Ζευς τον Φλεβάρη του 2009). Γυναίκες και άνδρες διασκεδάζουν με τα βιολιά, τις τζαμπούνες και τα ντουμπάκια, ενώ οι νέοι και οι νέες την τσικνοπέμπτη «μοσκαρώνουνται». Πηγαίνουν, λοιπόν, από σπίτι σε σπίτι, πίνοντας άφθονο κρασί, χορεύοντας και τραγουδώντας κοτσάκια, το μεγαλύτερο ποσοστό των οποίων είναι γεμάτα από βωμολοχίες και πειράγματα ποικίλου περιεχομένου. Οι γυναίκες φορούν ανδρικά ρούχα και οι άνδρες γυναικεία, άλλοι υποκρίνονται το γιατρό, τη μαμή, την έγκυο, τον γέρο και τη γριά, αλλά και γνωστούς αστείους χωρικούς τύπους. Άλλοι φορούν μουτσούνες θέλοντας να κρύψουν την πραγματική τους ταυτότητα, κάποιος προσποιείται το νεκρό μέσα σε ψευδο-φέρετρο, ενώ ακολουθείται η νεκρώσιμη ακολουθία με σκωπτικά όμως λόγια.

Είσοδος των Κουδουνάτων και των μοσκάρων στη μπλάτσα, συνοδεία από τα τσαμπουνοντούμπακα (αρχείο Μαρίας Ξεφτέρη).

Εκτός όμως από τους μεταμφιεσμένους, την τυρινή Κυριακή στην Απείρανθο κάνουν την εμφάνισή τους και οι κουδουνάτοι, οι οποίοι ζωσμένοι με σειρές κουδουνιών πάνω στ’ αμπαδέλλι και με σκεπασμένο το πρόσωπό τους με τουλουπάνι, τρέχουν από σπίτι σε σπίτι, σείοντας τα κουδούνια, προκαλώντας θόρυβο για να διώξουν μακριά το κακό (μπορείτε να παρακολουθήσετε εδώ και εδώ δύο ενδεικτικά βίντεο σχετικά με το έθιμο των κουδουνάτων). Στο χέρι τους κρατούν τη σόμπα, ένα χοντρό ξηρό βλαστό κουφοξυλιάς, που συμβολίζει τη γονιμότητα και τον διονυσιακό φαλλό που κρατούσαν οι Μαινάδες του Διονύσου. Ο κόσμος τους ακολουθεί, ενώ όλοι μαζί καταλήγουν στη πλάτσα του χωριού. Κάποια στιγμή, κι ενώ ο χορός και το γλέντι με συνοδεία από τσαμπουνοντούμπακα έχει ανάψει, οι κουδουνάτοι ανοίγουν το χώρο, σα να εκτελούν αστυνομικά καθήκοντα, προκειμένου να περάσουν οι μόσκαροι και το νεαρό ζεύγος του Γαμπρού και της Νύμφης. Με προεξάρχον το ζεύγος, ο χορός ξεκινά και το γλέντι κορυφώνεται, όταν κάποιος από τους παριστάμενους αρπάζει τη Νύμφη. Η καταδίωξη ξεκινά από τον σύζυγο και τους κουδουνάτους, με αποτέλεσμα την επαναφορά της στον όμιλο των μοσκάρων.

Στον Κινίδαρο, στις Μέλανες, στους Τρίποδες, στο Φιλώτι, στο Δαμαριώνα και σε άλλα χωριά της Νάξου επιζεί το έθιμο των κορδελάτων οι οποίοι αποτελούν αναπόσπαστο μέρος ενός περιοδεύοντος θιάσου, ο οποίος ονομάζεται μπαϊράκι. Το μπαϊράκι αποτελείται από τον αρχηγό του, τον μπαϊρακτάρη, τους λεβέντες, νέους με στολή τσολιά που στην πλάτη τους κρέμονται πολύχρωμες κορδέλες και μαντήλια (κατ’ αναλογία ίσως με το γαϊτανάκι), τους ληστές, τους μοσκάρους και τέλος τα όργανα μαζί με τη σημαία, το μπαϊράκι.

Το φέσι του Μελανίτη κορδελάτου (αρχείο Αποστόλη Ψαρρού).

Οι κορδελάτοι ή αλλιώς φουστανελάδες, αφού ετοιμαστούν στο χωριό τους, φορώντας όλα τα απαραίτητα εξαρτήματα της αποκριάτικης ενδυμασίας (τη φουστανέλα, η οποία φτιαχνόταν από τα σεντόνια των κρεβατιών, το άσπρο πουκάμισο, τη γραβάτα με την καρφίτσα, το βρακί, το χοντρό άσπρο καλσόν, το γιλέκο με τις κορδέλες και τα μαντήλια, τα χρυσαφικά κ.λπ.), λαμβάνουν μέρος σε μία αποκριάτικη περιοδεία, η οποία περιλαμβάνει επισκέψεις στα γειτονικά χωριά. Ηγείται της πομπής ο μπαϊρακτάρης, ένας μεγάλης ηλικίας άνδρας, ο οποίος κρατά το λάβαρο της Αποκριάς, μια σημαία του χωριού όπου στην κορφή έχει έναν σταυρό και ένα μήλο. Ακολουθεί, έπειτα, ένας που κρατά μια καραμπίνα και ρίχνει τουφεκιές, ένας που κρατά μια καραμούζα, τα παραδοσιακά όργανα, οι φουστανελάδες και τέλος διάφοροι χωριανοί. Η πομπή αυτή αποτελείται αποκλειστικά από άνδρες.

Όταν η πομπή φθάσει σε κάποιο χωριό, οι κορδελάτοι φώναζουν τον κόσμο του χωριού να μαζευτεί στο καφενείο, όπου θ’ ακολουθήσει το γλέντι. Οι γυναίκες του χωριού φέρνουν τα φαγητά τους και κερνούν τον όμιλο των συγχωριανών τους. Με την έλευσή τους στο καφενείο, οι κορδελάτοι χορεύουν συνήθως έναν χορό μόνοι τους. Ο χορός αυτός ήταν συρτός πολίτικος, όπου όλοι οι Φουστανελάδες κάνουν τις ίδιες φιγούρες την ίδια στιγμή, σύροντας ένας- ένας με τη σειρά τον κύκλο του χορού. Έπειτα, χορεύουνν όλες τις κοπέλες του χωριού. Ο μπαϊρακτάρης κατά τη διάρκεια αυτού του δρώμενου, κρατώντας το λάβαρο, “χαϊδεύει” τα κεφάλια όσων χορεύουνν και, όπως λένε, τους καλύπτει με το λάβαρο της Αποκριάς.

Οι κορδελάτοι μαζί με το ληστή - Μέλανες (αρχείο Αποστόλη Ψαρρού).

Ένα χαρακτηριστικό αυτού του εθίμου σχετίζεται με τις νύφες του χωριού που επισκέπτεται ο όμιλος των κορδελάτων και των υπολοίπων. Εάν μια κοπέλα είναι νύφη, φρεσκοπαντρεμμένη, πηγαίνει στο καφενείο κρατώντας ένα χρωματιστό μαντήλι, το οποίο και παίρνει κάποιος φουστανελάς σε περίπτωση που θέλει να την χορέψει. Το μαντήλι αυτό ράβεται αργότερα πάνω στο γιλέκο του, γι’ αυτό άλλωστε και αυτό το κομμάτι της παραδοσιακής φορεσιάς του κορδελάτου έχει στο μπροστινό του μέρος ραμμένα χρωματιστά μαντήλια, ενώ στην πλάτη του χρωματιστές κορδέλες. Το γλέντι κρατά 2 με 3 ώρες, ενώ η πομπή φεύγοντας από το ένα χωριό πηγαίνει στο επόμενο, έχοντας τον ίδιο σκοπό: να μεταφέρει το αποκριάτικο κλίμα με τα γλέντια και τους χορούς, να διασκεδάσει δηλαδή τους κατοίκους των χωριών. Κατά την επιστροφή στο δικό τους χωριό, οι Κορδελάτοι χορεύουν ξανά στην πλατεία μέχρι να βραδιάσει. Στο Φιλώτι, αποκορύφωμα του κεφιού αποτελεί ο γεροντίστικος χορός, ο οποίος χορεύεται χωρίς συνοδεία οργάνων, μόνο από γυναίκες και άντρες παντρεμένους και μεγάλης ηλικίας. Αυτοί τραγουδούν το λεγόμενο αισχοτράγουδο.

Τόσο στο έθιμο των κουδουνάτων, όσο και στο έθιμο των κορδελλάτων, κάποιος ντύνεται αρκούδα, φορώντας προβιές και κουδούνια στη μέση ή ένα κουδούνι στο λαιμό. Την αρκούδα την τραβά ένας βρακάς, ο αρκουδιάρης, ο οποίος την χτυπά για να τρέχει ή σε άλλη περίπτωση χτυπά ένα τύμπανο παίζοντας έναν ρυθμό για να χορέψει.

Την Καθαρά Δευτέρα πολλοί Ναξιώτες φεύγουν συνήθως απ’ το χωριό τους και πηγαίνουν στις εξοχές μ’ όλα τα νηστίσιμα φαγητά (παλαιότερα τα έβαζαν μέσα σε ντουράδες). Εκεί πιάνουν τον χορό και το τραγούδι μέχρι το βράδυ, όπου γύριζουν πάλι πίσω στο χωριό. Εκείνη την ημέρα στο Γλινάδο και τα κάτω χωριά τα πολυήμερα γλέντια ολοκληρώνονται με τον χορό των γερόντων και των γριών στην πλατεία του χωριού. Πολλοί ντύνονται με στολές κι άλλοι μουτζουρώνονται με καπνό. Οι γυναίκες, επειδή αρχίζει η νηστεία από την επόμενη μέρα, καθαρίζουν τα τσικάλια με άμμο και στάχτη, για να ‘ναι καθαρά για τα νηστίσιμα φαγητά. Άλλοι τρώνε επίσης αυτά που έχουν περισσέψει από την προηγούμενη μέρα.

__________________

Το κείμενο αυτό αποτελεί απόσπασμα από ομιλία με θέμα “Στοιχεία από τον θρησκευτικό και υλικό βίο της Νάξου”, που δόθηκε από τη γράφουσα στις 2 Μαΐου 2004, κατά την εκδήλωση του Πολιτιστικού Συλλόγου “Θάλασσα και Παράδοση”: «Νάξος: Ιστορία και πολιτισμός στο διάβα των αιώνων».