Γλωσσικές στάσεις και απεραθίτικο ιδίωμα

Το παρόν άρθρο αποτελεί ένα μικρό απόσπασμα έρευνας, η οποία πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια της εκπόνησης της διπλωματικής μου εργασίας για το Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Εφαρμοσμένης Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, υπό την εποπτεία της επίκουρης καθηγήτριας Γλωσσολογίας, Μ. Κακριδή Φερράρι. Παρουσιάστηκε στις εργασίες του 4ου Πανελλήνιου Συνεδρίου “Η Νάξος διά μέσου των αιώνων” τον Σεπτέμβριο του 2008 στην Κωμιακή της Νάξου. Θα συμπεριληφθεί στα υπό έκδοση Πρακτικά του Συνεδρίου.

Στάσεις των νεότερων γενεών των κατοίκων τ’ Απεράθου απέναντι στη μητρική τους γλώσσα – Μέρος 1ο

1. Εισαγωγή

Σκοπός της ανακοίνωσης είναι η παρουσίαση τμήματος από τα αποτελέσματα κοινωνιογλωσσικής έρευνας για το ιδίωμα τ’ Απεράθου Νάξου, μέσα στα πλαίσια της διπλωματικής μου εργασίας για το μεταπτυχιακό πρόγραμμα Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών [1] . Η έρευνα εστιάστηκε στη διερεύνηση των στάσεων των νεότερων γενεών της απεραθίτικης κοινότητας (16 έως 24 και 24 έως 35 ετών) απέναντι στο απεραθίτικο ιδίωμα, με άλλα λόγια μελετήθηκαν οι απόψεις, τα συναισθήματα και οι προθέσεις τους απέναντι στη μητρική τους ποικιλία.

2. Μεθοδολογία και στοχοθεσία έρευνας

Λαμβάνοντας υπόψη το θεωρητικό πλαίσιο που ακολουθείται σε έρευνες γλωσσικών στάσεων [2], καθώς επίσης και προηγούμενες μελέτες που έχουν γίνει για τα ελληνικά δεδομένα [3], για την παρούσα έρευνα προτιμήθηκε ο συνδυασμός δύο άμεσων μεθόδων: του γραπτού ερωτηματολογίου και της δομημένης συνέντευξης [4].

Η κατασκευή του ερωτηματολογίου βασίστηκε στην επιδίωξή μας να δοθεί η δυνατότητα στους πληροφορητές να εκφράσουν την άποψή τους πάνω σε ζητήματα που αφορούσαν το απεραθίτικο ιδίωμα, την Κοινή Νεοελληνική, αλλά και γενικότερα το σύνολο των νεοελληνικών διαλέκτων και ιδιωμάτων. Για τον λόγο αυτό, προσπαθήσαμε να συγκροτήσουμε ένα ομοιόμορφο σώμα ερωτήσεων, το οποίο θα πραγματευόταν ζητήματα γλωσσικής επιλογής και χρήσης, καθώς επίσης και γλωσσικής διατήρησης, κυρίως όμως θα επικεντρωνόταν στις στάσεις των πληροφορητών απέναντι στο απεραθίτικο ιδίωμα, αλλά και στις κοινωνικές του συνδηλώσεις, οι οποίες σχετίζονται με τον καθορισμό της απεραθίτικης ταυτότητας και τον ενδεχόμενο ρόλο του ιδιώματος ως προς αυτό το θέμα.

Η προσέγγιση των στάσεων της συγκεκριμένης ομάδας πληροφορητών πραγματοποιήθηκε με μία ποικιλία ερωτήσεων, άμεσων και έμμεσων, αλλά και με τη χρήση κλιμάκων και ερωτήσεων ελέγχου.
Για την παρούσα ανακοίνωση, επιλέξαμε να παρουσιάσουμε τα συμπεράσματα μίας συγκεκριμένης ενότητας ερωτήσεων, μέσα από την οποία επιδιώξαμε να αποσπάσουμε τη γνώμη που οι πληροφορητές έχουν διαμορφώσει για τη γλώσσα τους (αν τους αρέσει να τη μιλούν, πώς θα την χαρακτήριζαν, αν τους είναι χρήσιμη κ.λπ.), προσπαθώντας να δούμε κατά πόσο διακρίνονται οι βασικές διαστάσεις των στάσεων (γνωστική, συναισθηματική, βουλητική).

Πέρα όμως από τις άμεσες αξιολογικές κρίσεις, ζητήθηκε η γνώμη των πληροφορητών για τη στάση των υπόλοιπων Ναξιωτών, αλλά και των Αθηναίων απέναντι στ’ απεραθίτικα, ενώ προστέθηκαν και ερωτήσεις ελέγχου, προκειμένου να γίνει διασταύρωση σε συγκεκριμένες παρατηρούμενες τάσεις. Πρόθεσή μας ήταν να δούμε κατά πόσο υπάρχει η πιθανότητα το απεραθίτικο ιδίωμα να διαθέτει εμφανές γόητρο, σε σχέση με τα υπόλοιπα ιδιώματα της Νάξου, αλλά και να διερευνήσουμε το αφανές του γόητρο σε σχέση με το εμφανές γόητρο της Κοινής.

Η συλλογή των ερωτηματολογίων πραγματοποιήθηκε τον Αύγουστο και τον Δεκέμβριο του 2007 (το σύνολο των ημερών παραμονής στ’ Απεράθου και της συγκέντρωσης του υλικού ήταν 20 μέρες). Ένας παράγοντας που συνέβαλε καθοριστικά στη μαζικότερη συγκέντρωση πληροφορητών ήταν η βοήθεια που είχαμε από τοπικούς βοηθούς, οι οποίοι λειτούργησαν ως σύνδεσμοι ανάμεσα στην ερευνήτρια και τους μετέχοντες στην έρευνα [5], δημιουργώντας μία φιλική ατμόσφαιρα που ευνοούσε την αυθόρμητη έκφραση και συμπεριφορά, γλωσσική και μη [6].

Κοινωνιογλωσσική προσέγγιση του ιδιώματος τ’ Απεράθου Νάξου (όπως διατηρείται στην Αθήνα)

Το παρόν άρθρο αποτελεί απόσπασμα έρευνας, η οποία πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια του σεμιναρίου της Διαλεκτολογίας του μεταπτυχιακού προγράμματος της Εφαρμοσμένης Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, υπό την εποπτεία της επίκουρης καθηγήτριας Γλωσσολογίας, Μ. Κακριδή Φερράρι. Παρουσιάστηκε στις εργασίες της 4ης Συνάντησης Μεταπτυχιακών Φοιτητών του Πανεπιστημίου Αθηνών, τον Ιούνιο του 2007 (αίθουσα Ι. Δρακόπουλος, Κεντρικό κτίριο Πανεπιστημίου Αθηνών), ενώ περιλαμβάνεται στο βιβλίο πρακτικών με την εξής βιβλιογραφική παραπομπή: Ξεφτέρη, Μ. 2009. “Κοινωνιογλωσσική προσέγγιση του ιδιώματος τ’ Απεράθου Νάξου (όπως διατηρείται στην Αθήνα)”. Στο Πρακτικά 4ης Συνάντησης Μεταπτυχιακών Φοιτητών του τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, σ. 251-260. Αθήνα.

1. Εισαγωγή

Σκοπός αυτής της ανακοίνωσης είναι η παρουσίαση των αποτελεσμάτων κοινωνιογλωσσικής έρευνας για το ιδίωμα τ’ Απεράθου Νάξου [1]. Η έρευνα εστιάστηκε στην περιγραφή των πιο χαρακτηριστικών και συχνών γλωσσικών φαινομένων του ιδιώματος (φωνητική, μορφολογία, σύνταξη), όπως αυτό διατηρείται μέσα σε κοινωνικά δίκτυα (συγγενικές, οικογενειακές και φιλικές σχέσεις), τα οποία έχουν αναπτυχθεί στους κόλπους μιας σύγχρονης πόλης, όπως είναι η Αθήνα. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στη μελέτη των περιστάσεων επικοινωνίας και των παραμέτρων της (μέτοχοι, χρόνος και τόπος διεξαγωγής της επικοινωνίας, λειτουργία και σκοπός των εκφωνημάτων). Η έρευνα συμπληρώθηκε, τέλος, από τη διερεύνηση των στάσεων των ομιλητών απέναντι στο ιδίωμα και την απεραθίτικη κοινότητα, καθώς και απέναντι στην Κοινή Νέα Ελληνική (στο εξής: ΚΝΕ).

2. Το ιδίωμα τ’ Απεράθου Νάξου

Το ιδίωμα τ’ Απεράθου ανήκει στην ομάδα των νοτίων ελληνικών ιδιωμάτων και μιλιέται στη βορειοανατολική περιοχή της Νάξου, περιλαμβάνοντας τους κατοίκους του ορεινού χωριού Απείρανθος ή Απεράθου, του Δανακού και του παραθαλάσσιου οικισμού Τριάκαθα ή Μουτσούνα. Το ιδίωμα των παραπάνω χωριών παρουσιάζει διαφοροποιητικά χαρακτηριστικά ως προς τη φωνητική, τη μορφολογία, τη σύνταξη και το λεξιλόγιο [2], σε σύγκριση με τα ιδιώματα των υπόλοιπων χωριών της Νάξου [3]. Πέρα όμως από τις γλωσσικές διαφορές, οι κάτοικοί του παρουσιάζουν διαφορές στα ήθη και τα έθιμα, αλλά και τις αντιλήψεις (παλαιότερα επίσης και ως προς την ενδυμασία).

Σύμφωνα με μία λαϊκή παράδοση του χωριού, πολλές οικογένειες είχαν τις ρίζες τους στην Κρήτη. Μάλιστα, η παράδοση αυτή είχε πλαισιωθεί από απόψεις πολλών επιστημόνων και μελετητών, οι οποίοι μιλούσαν για την πιθανότητα ύπαρξης εποικισμού από την Κρήτη στ’ Απεράθου, χωρίς όμως κάτι τέτοιο να μπορεί να τεκμηριωθεί ιστορικά, παρ’ όλες τις ομοιότητες που μπορεί κανείς να παρατηρήσει σε θέματα γλώσσας και τέχνης [4]. Η άποψη αυτή στηρίχτηκε κυρίως στην ομοιότητα που υπάρχει ανάμεσα στα γλωσσικά συστήματα των δύο τόπων. Το πλήθος, η ιδιορρυθμία και η μοναδικότητα των κοινών αυτών γνωρισμάτων αποτελούν τουλάχιστον ένα έναυσμα για μία συζήτηση σχετικά με την πιθανότητα ύπαρξης εποικιστικής σχέσης ανάμεσα στους κατοίκους αυτών των περιοχών, καθώς και ως προς την πιθανότητα αυτός ο εποικισμός να επηρέασε γλωσσικά το απεραθίτικο ιδίωμα. Κάτι τέτοιο ωστόσο θα μπορούσε να εδραιωθεί μόνο με τη συνδρομή συμπληρωματικών στοιχείων, κυρίως όμως μέσα από την ιστορική και βασισμένη σε επίσημες πηγές τεκμηρίωση. Μπορούμε να πούμε ότι η άποψη περί εποικισμού χρησιμεύει στους κατοίκους τ’ Απεράθου στο να ερμηνεύσουν τις διαφορές του απεραθίτικου ιδιώματος από τα λοιπά ναξιώτικα ιδιώματα. Επιπλέον, κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει το γεγονός ότι αρκετά ιδιωματικά στοιχεία του απεραθίτικου ιδιώματος απαντούν και σε άλλα ναξιώτικα χωριά, καθώς αφορούν γλωσσικά φαινόμενα που παρατηρούνται σε όλα σχεδόν τα κυκλαδίτικα ιδιώματα ή γενικότερα στα νότια νεοελληνικά.

Γλωσσικές προκαταλήψεις (β’)

Το κείμενο έχει δημοσιευτεί στο περιοδικό “Οι Νάξιοι”
(τεύχος 34, Απρίλιος-Μάϊος-Ιούνιος 2008).

Μέρος β’: Γλωσσικές προκαταλήψεις και εκπαίδευση

Οι γλωσσικές προκαταλήψεις και γενικότερα ο στιγματισμός και η περιθωριοποίηση γλωσσών και ομιλητών αναπαράγονται καθημερινά μέσα στις σχολικές αίθουσες, εκεί δηλαδή όπου μαθητές ποικίλης γλωσσικής προέλευσης (είτε έχουμε να κάνουμε με μαθητές που είναι ομιλητές μιας άλλης γεωγραφικής ή κοινωνικής ποικιλίας, που αποτελεί παραλλαγή της πρότυπης γλώσσας, είτε έχουμε να κάνουμε με μαθητές που είναι ομιλητές μιας διαφορετικής γλώσσας) καλούνται να αντιμετωπίσουν αυτό που η Φραγκουδάκη (1987) αναφέρει ως γλωσσική σύγκρουση. Παρόλο που θα ανέμενε κανείς το αντίθετο, ο καθηγητής ενός γλωσσικού μαθήματος πρέπει να διαχειριστεί μία σύνθετη και ανομοιόμορφη ομάδα μαθητών, συνεπώς πρέπει να συνθέσει μία επίσης σύνθετη ομάδα γλωσσικών αναγκών, ιδιαιτεροτήτων και στόχων.

Όπως σημειώνουν οι Ντάλτας (1997) και Αρχάκης & Κονδύλη (2002), διακρίνονται, σε γενικές γραμμές, τρεις βασικές ομάδες μαθητών:

1. οι μαθητές εκείνοι που μετέχουν στο κοινωνιογλωσσικό σύστημα αξιών του σχολείου, το οποίο προωθεί και δίνει αξία σε τύπους ομιλίας που είναι ευρέως αποδεκτοί από ολόκληρη την κοινωνία και που παραπέμπουν στην κυρίαρχη ομάδα (διαθέτουν λοιπόν ισχυρό εμφανές γόητρο),
2. οι μαθητές που ανήκουν σε ομάδες ισχυρών κοινωνικών δικτύων, των οποίων το κοινωνιογλωσσικό σύστημα είναι ανταγωνιστικό προς αυτό του σχολείου (π.χ. παιδιά που ανήκουν σε κατώτερα κοινωνικά στρώματα, σε ομάδες νέων και συνομηλίκων, σε άλλες εθνογλωσσικές ομάδες κ.λπ.) και
3. οι «σακάτηδες» (lames) –όρος του Labov (1972)-, οι μαθητές δηλαδή που για διάφορους λόγους δεν συμμετέχουν στις δραστηριότητες της κοινωνικής ομάδας, απ’ όπου προέρχονται και που βρίσκεται σε ανταγωνιστική θέση με την κυρίαρχη.

Αυτό, λοιπόν, που παρατηρείται είναι ότι το σχολείο και οι λειτουργοί του ασχολούνται κυρίως με την πρώτη ομάδα μαθητών, ενώ οι άλλες δύο αποτελούν την απόκλιση, με αποτέλεσμα να μη δίνεται βάση σ’ έναν διαφορετικό χειρισμό της γλωσσικής τους αγωγής και προόδου.

“Άμα δε dηνε ‘ατρεύει κανείς, τη χάνει τη dοπιολαλιά dου”… (γ’)

Περιγραφή των ιδιωμάτων της Νάξου:
3. Το ιδίωμα τ’ Απεράθου

Το ιδίωμα τ’ Απεράθου μιλιέται στη βορειοανατολική περιοχή της Νάξου, η οποία περιλαμβάνει τα χωριά Απείρανθο και Δανακό, καθώς και την παραθαλάσσια περιοχή των Τριάκαθων ή αλλιώς της Μουτσούνας. Το ιδίωμα των παραπάνω χωριών παρουσιάζει διαφοροποιητικά χαρακτηριστικά ως προς τη φωνητική, τη μορφολογία, τη σύνταξη και το λεξιλόγιο, σε σύγκριση με τα ιδιώματα των υπόλοιπων χωριών της Νάξου. Πέρα, όμως, από την καθαρά γλωσσική διαφοροποίηση, όπως σημειώνει ο Δ.Β. Οικονομίδης, οι κάτοικοι των χωριών αυτών διαφέρουν -ή τουλάχιστον διέφεραν εντονότατα στο παρελθόν- και ως προς την αμφίεση, τα ήθη και τα έθιμα, αλλά και γενικότερα τη νοοτροπία. Βέβαια, κάθε χωριό της Νάξου έχει τα δικά του διαφοροποιητικά χαρακτηριστικά σε σύγκριση με τα υπόλοιπα, παρόλ’ αυτά η Απείρανθος παρουσιάζει μια ακόμα πιο έντονη διαφοροποίηση.

“Άμα δε dηνε ‘ατρεύει κανείς, τη χάνει τη dοπιολαλιά dου ”… (β’)

Περιγραφή των ιδιωμάτων της Νάξου:
2. Το ιδίωμα των Άνω μερών (Ανούμερων) και του Φιλωτίου

Το δεύτερο γλωσσικό ιδίωμα που παρατηρείται στη Νάξο και θα προσπαθήσουμε να περιγράψουμε είναι αυτό των Άνω μερών ή αλλιώς των Ανούμερων (Κόρωνος, Κωμιακή, Κεραμωτή, Σκαδό, Μέση, Απόλλωνας) και του Φιλωτίου. Σύμφωνα με τον Στ. Ήμελλο, καθηγητή της Λαογραφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, η γλωσσική φυσιογνωμία κάθε χωριού ξεχωριστά παρουσιάζει κάποια διαφοροποιητικά στοιχεία, τα οποία ήταν διακριτά μεταξύ των κατοίκων. Έτσι, παραδείγματος χάριν, η προφορά των κατοίκων της Κωμιακής θεωρείτο πιο «βαριά», όπως και των Φιλωτιτών, η οποία ονομαζόταν και «βοσκίστικια γλώσσα», επειδή το σύνολο των κατοίκων του Φιλωτίου ήταν βοσκοί και γεωργοί. Σύμφωνα με τη ναξιώτικη παράδοση, οι κάτοικοι των περιοχών αυτών μεταφέρθηκαν και τοποθετήθηκαν εκεί από τους Φράγκους κατακτητές, προκειμένου να βόσκουν τα πρόβατα ή να δουλεύουν ως εργάτες στα σμυριδωρυχεία. Αυτή η παράδοση φαίνεται ότι δεν είναι λανθασμένη, καθώς αποδεικνύεται ότι το γλωσσικό ιδίωμα των κατοίκων των Ανούμερων και του Φιλωτίου παρουσιάζει σημαντικές ομοιότητες με το βόρειο γλωσσικό ιδίωμα, το οποίο μιλιέται στη Στερεά Ελλάδα, την Ήπειρο, τη Μακεδονία, τη Θράκη κ.α., ενώ παράλληλα δεν χρησιμοποιούνται βενετσιάνικες λέξεις, όπως στα ιδιώματα της Χώρας και τ’ Απεράθου, παρά σπανιότατα.