Πόσα έχουν να πουν εουτά τα χέρια
για τόποι π’ αγγίξαν και νοήσαν
με ραβδί, τραχύ, κατσαγριλένιο
ένα εΐνηκαν στση γης τα ριζωμένα…

Μ.Ξ.

Στ' αργαστήρι...

- Ρε Πέτρο… Eκατέβαινες τώρα και στ’ αργαστήρι, κι ’βλεπες τον Πέτρο του μαστρο’ιάννη με τσ’ αξίνες, με τσοι γκασμάδες… Πέρναγες από κάτω, ήτονε οι Φρατζεσκάδες με τα μάρμαρα, με τα σουμάρια, άλλος ήκοβε, άλλος πελέκαγε. Ήτανε πράγματα που τα ’βλεπες…
– Παν’ τα χρόνια αυτά!
– Ας ήτανε τούτα τα χρόνια βρε παιδί μου…
– Τώρα…
– Δεν ήτονε φτωχά, ήταν ωραία τα χρόνια!
- Τα χρόνια δεν ήτονε φτωχά, ήταν όμορφα!

Αφηγητές: Γιώργος Πολυκρέτης (Μπαρός) και Πέτρος Πρωτονοτάριος (Ντραλής).
Χρονολογία καταγραφής: Ιανουάριος 2000.
Τόπος: Άγιοι Ανάργυροι.
Αρχείο-Καταγραφή: Μαρία Ξεφτέρη.

Ο Νίκος Σφυρόερας, επηρεαζόμενος από αυτό το γεγονός, έγραψε το ποίημα «Χραμάκι απεραθίτικο», για τη σύνθεση και τη μουσική επένδυση του οποίου μας δίνει περισσότερες πληροφορίες ο εκδότης της εφημερίδας “Τ’ Απεράθου” Μιχάλης Γρατσίας στο βίντεο που ακολουθεί (από το κανάλι του Καπταν ‘Ιάννη Ζαζάνη).

Τραγουδά η Κούλα Κληρονόμου-Σιδερή. Στο βιολί ο Φλώριος Γλέζος.

Χραμάκι απεραθίτικο
στον αργαλειό φαμένο
‘ια προίκα φυλαγμένο.
Σε σπίτι λιβαδίτικο
σ’ αντίκρισα στρωμένο
‘ια γάμο στολισμένο.

Χράμι που σε κεντήσανε
τ’ Απεραθιού λουλούδια
δροσάτα κοπελούδια.
Όσα τραούδια σου ‘πανε
κλάματα ‘ίναν τώρα
στση συφοράς την ώρα.

Σ’ αντίκρισα και δάκρυσα
κι έφερα στο μυαλό μου
την πείνα σου, χωριό μου.
Ποια μάνα Απεραθίτισσα
σε πούλησε να πάρει
φασόλια και κριθάρι;

Μ’ ας σ’ έχουν κι ας σε χαίρονται
τση φτώχειας οι αγιογδύτες
όλοι οι μαυραγορίτες.
Καινούργιες μέρες έρχονται
κι η καθεμιά θα κάμει
τση Λευτεριάς το χράμι.

Ροζίτα Σεράνο (καλλιτεχνικό όνομα της χιλιανής τραγουδίστριας Μαρίας Μάρθα Έστερ Αλντουνάτε ντελ Κάμπο)

Η μουσική επένδυση του τραγουδιού είναι από το τραγούδι “Στη Λάρισα βγαίνει ο Αυγερινός”, το οποίο έχει τραγουδήσει η Ροζίτα Σεράνο (καλλιτεχνικό όνομα της χιλιανής τραγουδίστριας Μαρίας Μάρθα Έστερ Αλντουνάτε ντελ Κάμπο) καθώς επίσης και η Σοφία Βέμπο.

Όπως μαθαίνουμε από τη σελίδα της Βικιπαίδειας, στα 1940 η Σοφία Βέμπο, ήδη καταξιωμένη τραγουδίστρια του ελληνικού ελαφρού τραγουδιού, ήθελε να τραγουδήσει ένα τραγούδι στο τοπικό ιδίωμα της ελληνικής υπαίθρου. Στο αίτημά της αυτό έσπευσαν κάποιοι με διάφορα δημοτικά τραγούδια της εποχής,  η ίδια  όμως επέλεξε τελικά ένα από την περιοχή καταγωγής της, που φέρεται να τραγουδούσε παλαιότερα η μητέρα της, συμπληρώνοντας βέβαια η ίδια κάποιους στίχους με τη βοήθεια του Απόστολου Μοσχούτη. Ήταν το τραγούδι «Στ΄ Λάρισς΄ βγαίν΄ ο αυγερινός». Όταν η Βέμπο το ολοκλήρωσε με ιδιαίτερο ενθουσιασμό, ίσως και από φόρτο αναμνήσεων το έδωσε σε μια πρόβα στον Κ. Γιαννίδη για να το παίξει. Εκείνος διαβάζοντάς το αρνήθηκε έντονα λέγοντάς της:

Σοφία Βέμπο (Καλλίπολη Ανατολικής Θράκης, 10 Φεβρουαρίου 1910 – Αθήνα, 11 Μαρτίου 1978)

- Είσαι καλά Σοφία μου που θα παίξω εγώ αυτό το βλαχοτράγουδο; Παραιτούμαι!

Μετά όμως από την επιμονή της Σοφίας και του θεατρικού επιχειρηματία Α. Μακέδου, ο Κ. Γιαννίδης το έπαιξε. Στη πρώτη παράσταση που ακολούθησε έγινε χαλασμός. Το θεατρικό κοινό υποχρέωσε τη Σοφία Βέμπο να επανέλθει στη σκηνή τέσσερις φορές. Όταν μετά την παράσταση ο επιχειρηματίας ζήτησε τη γνώμη του Κ. Γιαννίδη, εκείνος απάντησε:

- Μα δεν είδατε; Μας το τραγούδησε με σκέρτσα που δεν την έφτανε ο χώρος της σκηνής, μας το τραγούδησε ακουμπισμένη στο πιάνο, μας το τραγούδησε ακουμπισμένη πάνω στη κουΐντα, μας το τραγούδησε με την πλάτη στο κοινό, μόνο ανάσκελα που δεν μας το τραγούδησε!

Στη Λαρ’σα βγαίν’ η Αυγερινός
στ’ν Ανακασά η Πούλια
έβγα Σμαραϊγδή, μι του φουστάν’ του κουρουπλί
γιατί δι βγαίνεις να σ’ ειδώ, πω, πω, πω, πω, μαρή θα σαλωθώ.

Κι ηκεί, σα πάν’, σα πάν’ στ’ν Ανακασά
πάν’ τα κουρίτσα ούλα
έβγα να σι ειδώ, γιατί, γιατί θα σαλωθώ
γιατί δι βγαίνεις να σ’ ειδώ, πω, πω, πω, πω, μαρή θα σαλωθώ.

Καίει ου φούρνους καίει, καίει μανάρα μ’ καίει
για να ψήσει την ψουμάρα, να τ’νε φάει η νύφ’, α, ρι
να τ’νε φάει η νύφ’.

Στ’ Λάρ’σα, δεν μ’ρε, δεν παντρεύομαι
γιατί μι περγιαλούνε, Μαριώ μου σαν μι ειδούνε.

Θα παντρευτώ στ’ν Ανακασά
που μι περικαλούνε τα κουρίτσα σαν μι ειδούνε.

Πού ‘σι μ’ρε Βασίλου, δω ‘μαι Νικουλή
κατέβα παρακάτου, να μη σι φάει του σκ’λί, α, ρι
να μη σι φάει του σκ’λί.

Η Σοφία Βέμπο τραγούδησε μία ακόμα παραλλαγή του τραγουδιού, η οποία έχει τον τίτλο “Στον πόλεμο βγαίνει ο Ιταλός” σε στίχους του Γ. Θίσβιου και δικούς της, εμφανώς εμπνευσμένη από τον ελληνοϊταλικό πόλεμο.

Στον πόλεμο βγαίν’ ο Ιταλός
και ου Τσουλιάς του λέει
“Έβγα Μουσολί’, ρι μ’ του φουστάν’ του κουρουπλί,
γιατί δι βγαίνεις κατά δω; Κι έχω μια όρεξη ωρέ να σε δω!”
Και κει σα παν’ στην Κορυτσά,
λεν τα παιδιά μας ούλα “Έλα παραδώ,
ουρέ για να δω και γω, γιατί δε βγαίνεις να σε δω;
Ουρέ γιατί μας κάνεις το λαγό;”
Καίει, ου ήλιους καίει, καίει μανάρ’ μ’ καίει,
καίει μα κείν’ μιλάν’ για χιόνια, λάσπες και βροχές.
Τον πόλεμο τι, μωρ’ τι τον ήθελες;
Και σι περιγελούνε οι άντρες σα σε δούνε;
Παράτα την παλικαριά, τα τανκς και τα κανόνια,
δεν είναι μακαρόνια!
Που ‘σαι ορέ Μπενίτο, κρυμμένος στη σπηλιά;
Κατέβα παρακάτω, φοβάμαι τον Τσολιά, ωρέ φοβάμαι τον Τσολιά!

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΠΡΟΤΥΠΟΥ «ΠΡΟΒΛΗΜΑ-ΛΥΣΗ»
ΣΤΙΣ ΕΙΣΑΓΩΓΕΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΑΡΘΡΩΝ
ΜΑΡΙΑ ΞΕΦΤΕΡΗ
ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

Σκοπός της ανακοίνωσης είναι η παρουσίαση των αποτελεσμάτων κειμενογλωσσικής έρευνας σχετικά με το πρότυπο κειμενικής οργάνωσης «Πρόβλημα-Λύση» και την εφαρμογή του στις εισαγωγές ελληνικών ιατρικών ερευνητικών άρθρων και βραχειών δημοσιεύσεων. Το συγκεκριμένο απαγωγικό σχήμα χρησιμοποιείται από τους Winter (1977) και Hoey (1979, 1983, 2001) για να αναλυθεί η δομή των κειμένων.

Στην παρούσα ανακοίνωση επιχειρείται να διερευνηθεί κατά πόσο τα ιατρικά ερευνητικά άρθρα και οι βραχείες δημοσιεύσεις μπορούν να αναλυθούν βάσει του συμβατικού αυτού ρητορικού προτύπου, το οποίο αποτελείται από συγκεκριμένα οργανωτικά συστατικά (Κατάσταση-Πρόβλημα-Απάντηση-Αξιολόγηση). Ειδικά για τα επιμέρους συστατικά του προτύπου, μελετάται τόσο το ποσοστό παρουσίας ή απουσίας τους στις εισαγωγές όσο και η θέση και η σχέση που υπάρχει μεταξύ τους. Μελετάται, επίσης, η ανάδραση του προτύπου και συγκεκριμένα ποια είδη της απαντούν (αλυσιδωτό, ελικοειδές ή προοδευτικό σχήμα), σε τι συχνότητα και με ποιους συνδυασμούς. Τέλος, διερευνάται η εμπλοκή των μετεχόντων στο πρότυπο, κυρίως δε ο ρόλος του συστήματος των παραπομπών ως δεικτών απόδοσής τους.

Με βάση το υπό μελέτη σώμα κειμένων (18 ερευνητικά άρθρα και 18 βραχείες δημοσιεύσεις μέσα από ένα αρκετά μεγάλο corpus δημοσιεύσεων επίσημων περιοδικών της ελληνικής ιατρικής κοινότητας όπως Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής, Αρχεία Παθολογικής Ανατομικής, Ελληνική Καρδιολογική Επιθεώρηση, Ελληνική Ουρολογία, Ελληνική Χειρουργική, Πνεύμων), υποδεικνύεται ότι το πρότυπο εφαρμόζεται στο σύνολο των ερευνητικών άρθρων, σε αντίθεση με τις βραχείες δημοσιεύσεις, όπου απαντά λιγότερο συχνά. Η ανάδραση φαίνεται να αποτελεί, επίσης, συχνό φαινόμενο στα ερευνητικά άρθρα, σε αντίθεση με τις βραχείες δημοσιεύσεις, ενώ ο ρόλος των παραπομπών αποδεικνύεται καθοριστικός για την εμπλοκή των μετεχόντων στο πρότυπο.

Βιβλιογραφικές αναφορές
Hoey, M. (1979). Signalling in Discourse. Birmingham: ELR, University of Birmingham.
Hoey, M. (1983). On the Surface of Discourse. London: George Allen and Unwin, republished (1991) by English Studies Unit, University of Nottingham.
Hoey, Μ. (2001). Textual Interaction. An Introduction to Written Discourse Analysis. London: Routledge.
Winter, E. (1977). A clause-relational approach to English texts. A study of some predictive lexical items in written discourse. Instructional Science 6 (1): 1-92.

Οι πληροφορίες ελάχιστες, η έρευνα –ομολογώ– όχι τόσο ενδελεχής και διασταυρωμένη, όσο απαιτεί το θέμα… Θα ήθελα, ωστόσο, να καταθέσω κάποιες πρώτες μου καταγραφές και σκέψεις γι’ αυτόν τον γνωστό σκοπό, που επίσης είναι γνωστός ως «Νεράιδα είσαι μάτια μου». Θα ήθελα δε και τη δική σας ανατροφοδότηση, γιατί το συγκεκριμένο τραγούδι δεν τραγουδιέται μόνο στ’ Απεράθου, αλλά γενικότερα στη Νάξο και ευρύτερα στο Αιγαίο.

Στ’ Απεράθου, το συγκεκριμένο τραγούδι παραγγέλλεται, σύμφωνα με τις παρατηρήσεις μου, ως «Σκοπός του τζίτζικα». Θεωρείται βέρσο μπάλλο, το οποίο κάποια στιγμή αυτονομήθηκε και αποτέλεσε από μόνο του ξεχωριστό τραγούδι, το οποίο χορεύεται κυρίως ως συρτό. Πάνω στη συγκεκριμένη μελωδία, η οποία επαναλαμβάνεται συνεχώς, τραγουδιούνται δεκαπεντασύλλαβα δίστιχα, όπως τα παρακάτω:

Όλα μας κι αν τα ξέχασες, μιας βραδινιάς θυμίσου,
που σου ‘λεα “ξημέρωσε” και μου ‘λεες “κοιμίσου”.

Όλα μας κι αν τα ξέχασες θυμίσου ένα βράδυ
ο λύχνος εκατσούβλιζε και δεν είχαμε λάδι.

Όλα μας κι αν τα ξέχασες, ένα θυμίσου μόνο:
τσοι τελευταίες μας μαθιές, πο’ λλάζαμε με πόνο.

Σε ερωτήσεις που έκανα σχετικά με αυτό το τραγούδι, έμαθα ότι αυτή η μελωδία αποτελούσε παλαιότερα σκοπό πατινάδας (μάλιστα μου τόνισαν ότι επρόκειτο για τον σκοπό της παλιάς πατινάδας). Το όνομα που του έχει αποδοθεί σήμερα προφανώς οφείλεται σε σχετικό δεκαπεντασύλλαβο δίστιχο, το οποίο τραγουδιέται σ’ αυτόν τον σκοπό:

Ο έρωτάς μας ήμοιαζε μ’ εκείνο του τζιτζίκου,
που είν’ απάνω στη συκιά και τραουδεί του σύκου.

Ο έρωτάς μας ήμοιαζε τω’ μυθιστορημάτω’
εκείνω’ που τελειώνουνε όμορφα κάτω κατω.

Η θεματολογία των δίστιχων που, παγιωμένα πια, τραγουδιούνται σ’ αυτόν τον σκοπό θα μπορούσαμε να πούμε ότι επιβεβαιώνουν την παλαιότερη χρήση τού τελευταίου ως πατινάδας: πρόκειται για τραγούδια που έχουν σαφές ερωτικό-αισθηματικό περιεχόμενο, αποτελούν έναν τρόπο έκφρασης των συναισθημάτων του δημιουργού τους, κυρίως δε των παραπόνων του απέναντι στη/στον νέα/νέο που δεν ανταποκρίθηκε στον έρωτά του/της ή που η τελική της/του επιλογή ήταν διαφορετική και δεν ήταν ο ίδιος/-α…

Eώ σ’ εγάπου κ’ ήλεα κι εσύ πιστή πώς ήσου’,
μα παραλίο να πιαστώ κορόιδο μαζί σου.

Εώ σ’ εγάπου κι ήλεα πώς είθε να σε πάρω,
μα τώρα στεφανώνομαι καλύτερα το χάρο.

Μα ‘ιάντα και δεν ηρχουσου’, που μου ‘χες λεημένα,
πως θα περνάς να με θωρεις καμιά βολά και μένα.

Τα βάσανά μου ‘ναι πολλά σαν του ‘ιαλού την άμμο,
μα αφού τα στέρνει ο Θεός ήντα μπορώ να κάμω;

Εμένα η αγάπη μου μοιάζει με κουβαρίστρα,
σε ψάχνω στον Κατήφορο κ’ είσαι στη Φοιροΐστρα.

Η συγκεκριμένη μελωδία καταγράφεται, επίσης, ως βέρσο και πάρτα μπάλλου στη Νάξο και γενικότερα στις Κυκλάδες, με τίτλο «Νεράιδα είσαι μάτια μου».

Νεράιδα είσαι, μάτια μου, και το γιαλό ορίζεις.
Θέλεις, μου παίρνεις τη ζωή, θέλεις, μου τη χαρίζεις.

Νεράιδα είσαι, μάτια μου, και το γιαλό ορίζεις.
Θέλεις, μου παίρνεις τη ζωή, θέλεις, μου τη χαρίζεις.

Κοράλλια είναι τα χείλη σου, κύματα τα μαλλιά σου
κι η θάλασσα ολόκληρη είναι η αγκαλιά σου.

Στην άμμο που καθόμουνα ήταν δικό μου κρίμα
και τ’ όνομά σου έγραφα και τό ’σβηνε το κύμα.

Ένα καράβι αρμάτωσα να ’ρθώ να σε γυρέψω.
Κι αν δε με θες, νεράιδα μου, μια νύχτα θα σε κλέψω.

Νεράιδα είσαι, μάτια μου, και το γιαλό ορίζεις
Θέλεις, μου παίρνεις τη ζωή, θέλεις, μου τη χαρίζεις.

Νεράιδα είσαι, μάτια μου, και το γιαλό ορίζεις.
Θέλεις, μου παίρνεις τη ζωή, θέλεις, μου τη χαρίζεις.

Σαν πέρδικα πατείς τη γη και σαν νεράιδα μοιάζεις
με τα γλυκά τα μάτια σου το φως μου σκοτεινιάζεις.

Νεράιδα είσαι, μάτια μου, και το γιαλό ορίζεις.
Θέλεις, μου παίρνεις τη ζωή, θέλεις, μου τη χαρίζεις.

Στη μικρή έρευνα που έκανα στο διαδίκτυο, μπόρεσα να αλιεύσω μια πολύ σημαντική εκτέλεση/παραλλαγή του ίδιου τραγουδιού στο χωριό Βαλανιό της Κέρκυρας, από τον Μουσικό Όμιλο Βαλανιού “Το κόρο” (διεύθυνση χορωδίας: Αλέκος Χαρτοφύλακας). Σ’ αυτήν την περίπτωση, παρατηρούμε ότι το τραγούδι δεν συνοδεύεται από μουσικά όργανα (τα χορωδιακά, πολυφωνικά σύνολα, άλλωστε, αποτελούν βασική μουσική έκφανση της Κέρκυρας αλλά και της Επτανήσου γενικότερα), ενώ από το περιεχόμενο των δεκαπεντασύλλαβων δίστιχων, που καταγράφονται, μπορούμε να υποθέσουμε ότι το συγκεκριμένο τραγούδι αποτελεί καντάδα. Συνεπώς, διακρίνουμε μια πολύ ενδιαφέρουσα ομοιότητα (ως προς τη χρήση και την περίσταση επικοινωνίας του τραγουδιού) με τ’ Απεράθου (βλ. παραπάνω).

Νεράιδα είσαι, μάτια μου, όλο τον κόσμο ορίζεις
εσύ μου παίρνεις τη ζωή, εσύ μου τη χαρίζεις.

Σου στέλνω δυο γαρούφαλλα πάνω σ’ ένα κλωνάρι
και έχω ελπίδα στο Θεό να γένουμε ζευγάρι.

Έβγα εις την πανέστρα σου, μιτσή μου χαϊδεμένη,
ν’ ακούσεις το τραγούδι μου [...] ξεπλεγμένη.

Έβγα να ιδώ το πέτο σου που είναι χωρίς σπετόνι
[...] και την καρδιά μου λιώνει.

Νεράιδα είσαι, μάτια μου…

Από την ταινία "Όταν λείπει η γάτα" (1962), το τραγούδι "Ας πάει το παλιάμπελο" που τραγουδά η Ρένα Βλαχοπούλου.

Τη συγκεκριμένη μελωδία, εντελώς τυχαία, τη διέκρινα, επίσης, σε ένα γνωστό τραγούδι της Ρένας Βλαχοπούλου –πιο συγκεκριμένα στην εισαγωγή και στα μεταβατικά κομμάτια ανάμεσα στους στίχους τραγουδιού– με τίτλο «Ας πάει και το παλιάμπελο». Πρόκειται για ένα τραγούδι των Γιώργου Μουζάκη (μουσική), Αλέκου Σακελλάριου και Χρήστου Γιαννακόπουλου (στίχοι), το οποίο τραγουδήθηκε από τη Ρένα Βλαχοπούλου στην ταινία «Όταν λείπει η γάτα» (1962). Η αλήθεια είναι ότι δεν γνωρίζω πολλά για τις μουσικές καταβολές και την καταγωγή του Γιώργου Μουζάκη, για να μπορέσω να διατυπώσω κάποια υπόθεση για την επιρροή που δέχτηκε στο συγκεκριμένο τραγούδι. Η ίδια η ενορχήστρωση, ωστόσο, μου δίνει την εντύπωση ότι αυτό το τόσο γνωστό ελαφρύ τραγούδι προσιδιάζει στις επτανησιακές καντάδες.

Γιώργος Βιδάλης (Σμύρνη, 1884 - Αθήνα, 1948)

Το συγκεκριμένο τραγούδι έχει καταγραφεί, επίσης, σε ηχογραφήσεις των δεκαετιών 1920-1930 από τους σημαντικούς τραγουδιστές του ρεμπέτικου τραγουδιού, Γιώργο Βιδάλη (Σμύρνη, 1884 – Αθήνα, 1948, βιογραφικό) και Δημήτρη Περδικόπουλο (Φιλιατρά, 1914-1952). Ο Γιώργος Βιδάλης, τραγουδιστής και μουσικός (έπαιζε μαντολίνο), ανάμεσα στο 1924-1933 συνεργάστηκε με την ODEON και κατέγραψε συνολικά 120 περίπου τραγούδια. Από αυτά, τα 30, περίπου, ήταν παραδοσιακά ρεμπέτικα ή ρεμπέτικου ύφους της περιόδου της ανώνυμης δημιουργίας, 15 περίπου ήταν δημοτικά, 30 ελαφρά επιθεωρησιακά ή οπερετικά επώνυμων συνθετών, Ελλήνων και ξένων, ενώ τα υπόλοιπα ήταν ρεμπέτικα γνωστών δημιουργών, όπως του Παναγιώτη Τούντα, του Παναγιώτη Μπαιντιρλή, του Κώστα Καρίπη, του Κώστα Μισαηλίδη, του Γιάννη Δραγάτση (Ογδοντάκη) κ.ά. Η «Νεράιδα» ηχογραφήθηκε το 1925 και κατεγράφη ως συρτός χορός. Ακούγοντάς το, βέβαια, εύκολα διακρίνουμε ότι πρόκειται για έναν σμυρνέικο μπάλλο (παραλλαγή).

«Νεράιδα» (1925): Τραγουδά ο Γιώργος Βιδάλης. Παίζει η Πανελλήνιος Εστουδιαντίνα, υπό τη διεύθυνση του Γεωργίου Σαβαρή. Δίσκος Odeon Γερμανίας GA 1039.

Ας χαμηλώναν τα βουνά να ‘βλεπα τον Μπουρνόβα,
να ‘βλεπα την αγάπη μου, τι άλλο θέλω ακόμα;

Εσύ ‘σαι το σταφύλι και γω το τσάμπουρο,
φίλα με συ στα χείλη και γω στο μάγουλο.

Εις τον αφρό της θάλασσας η αγάπη μου κοιμάται,
παρακαλώ σας κύματα να μη μου την ξυπνάτε.

Δημήτρης Περδικόπουλος (Φιλιατρά, 1914 - 1952)

Για τον Δημήτρη Περδικόπουλο, δυστυχώς, δεν μπόρεσα μάθω περισσότερα βιογραφικά στοιχεία. Ωστόσο, από τη συγκεκριμένη ηχογράφηση, η οποία πρέπει χρονολογικά να υπολογίζεται στα μέσα του 1930, συμπεραίνουμε ότι ακολουθεί το ίδιο μουσικό μοτίβο της ηχογράφησης του Βιδάλη (παραλλαγή σμυρνέικου μπάλλου).

«Νεράιδα είσαι μάτια μου»: Τραγουδά ο Δημήτρης Περδικόπουλος.

Νεράιδα είσαι, μάτια μου, και τον γιαλό ορίζεις,
θέλεις, μου παίρνεις τη ζωή, θέλεις, μου τη χαρίζεις.

Κοράλλια είν’ τα χείλη σου, κύματα τα μαλλιά σου
και θάλασσα ολάκερη είναι η αγκαλιά σου.

Στον [...] που καθόμουνα είναι δικό μου κρίμα
και τ’ όνομά του έγραψα και τό ‘σβησε το κύμα.

Ένα καράβι αρμάτωσα να ‘ρθώ να σε γυρέψω,
κι αν δε με θες, νεράιδα μου, μια νύχτα θα σε κλέψω.

Από τις συγκεκριμένες καταγραφές και τη μικρή έρευνα που πραγματοποιήθηκε, μπορούμε να καταλήξουμε σε κάποια πρώτα συμπεράσματα σχετικά με την παραλλακτικότητα του τραγουδιού (Σμύρνη, Αιγαίο, Ιόνιο), όχι όμως σχετικά με την ταυτότητα του δημιουργού του ή ακόμη και τις απαρχές του… Τα ηχητικά ντοκουμέντα μάς πάνε στις αρχές του προηγούμενου αιώνα, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η δημιουργία του τραγουδιού αυτού κλειδώνει σε εκείνη την περίοδο ή σε κάποιο συγκεκριμένο πρόσωπο. Δεν ξέρω, κιόλας, αν κάτι τέτοιο θα μπορούσε πια να διερευνηθεί με ασφαλή συμπεράσματα…

Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον να δούμε ποια κατεύθυνση έχει η πορεία αυτής της μελωδίας στον χώρο και στον χρόνο… Πώς μεταλλάσσεται και προσαρμόζεται στα ντόπια υφολογικά χαρακτηριστικά μιας νησιωτικής ομάδας, ενός νησιού ή ακόμη και ενός χωριού, πώς χορεύεται διαφορετικά (σαν μπάλλος, σαν συρτός χορός), αλλά και πώς από παραδοσιακό τραγούδι παίρνει τη μορφή ενός ελαφριού λυρικού κινηματογραφικού τραγουδιού…

_____________________
* Ευχαριστώ θερμά για τις πολύτιμες πληροφορίες, σχετικά με τον σκοπό του Τζίτζικα, τις Κυριακή και Σοφία Καραπάτη και Σέβη Αυγερινού, καθώς επίσης τον Πάνο Πέστροβα για το ηχητικό του Περδικόπουλου και τον Νίκο Τσαντάνη, για την ηχητική καταγραφή του τραγουδιού από τον Γιώργο Βιδάλη.

Από το βιβλίο: Σταύρος Χ. Σπηλιάκος. Παιχνίδια & Παιχνιδιατόροι (όργανα κι οργανοπαίχτες) του Χορού στη Νάξο, εκδ. Αντ. Αναγνώστου, Αθήνα 2003, σ.σ. 192-199.

Ειρήνη Κονιτοπούλου-Λεγάκη. Από τον δίσκο "Αθάνατα νησιώτικα Νο2".

Γεννήθηκε στις 15 Δεκεμβρίου 1931 στην Κεραμωτή της Νάξου. Από πολύ μικρό παιδί κάθε καλοκαίρι πήγαινε με τους γονείς της στο χωριό της μητέρας της, την Κεραμωτή, ενώ μόνιμη διαμονή είχε στην Αθήνα. Στην Αθήνα έμενε στα Κάτω Πατήσια, στα Τουρκοβούνια, στον Άγιο Θωμά στην Άνω Κυψέλη. Αυτά συνέβαιναν πριν τον Πόλεμο.

Αφού έπιασε ο Πόλεμος πήγανε οικογενειακώς στην Κεραμωτή. Με την άφιξη των Ιταλών στο νησί έφυγαν και πήγαν στον Κινίδαρο, το Γλινάδο, τη Χώρα και με την απελευθέρωση από τους Γερμανούς εγκαταστάθηκαν στο χωριό του πατέρα της, τον Κινίδαρο. Σαν κοπελίτσα πήγε στην Αθήνα. Πήγε πάλι κάτω, ξαναήρθε, πήγαινε, ξαναρχότανε.

Σχολείο δεν πήγε. Τον καιρό που ήτανε στην Κυψέλη, ήτανε μικρή, αλλά ο πατέρας της είχε μανία, με όλη την ταλαιπωρία του ήθελε να μάθει γράμματα και την είχε βάλει σ’ ένα ιδιωτικό σχολείο, στην Άνω Κυψέλη στου Καρούση. Εκεί ό,τι έμαθε. Πήγε μέχρι τη Β’ τάξη. Μετά, το 1940, έφυγε με την οικογένειά της για τη Νάξο. Επιστρατεύτηκαν όλοι οι άντρες για τον πόλεμο. Μείνανε οι γέροι κι οι γυναίκες στα χωριά. Δεν είχε πέσει ακόμα η πείνα και πήγε στην Κεραμωτή στη Γ’ τάξη.

Από τότε που θυμάται ο πατέρας της έπαιζε βιολί. Ήτανε η δουλειά του. Δούλευε τότε την ημέρα εργάτης και τις “καλές μέρες” δούλευε και σε μαγαζί ή σε γάμους ή γιορτές.

- Τραγούδαγες από μικρή;
Πολλές φορές, όταν τραγούδαγα μικρή μόνη μου, χόρευα και πολλές φορές μου ‘ρχότανε κλάμα σ’ ορισμένα τραγούδια, έτσι όπως τα λαϊκά, ου, ου… συγκινιόμουνα πάρα πολύ. Το τραγούδαγα μόνη μου και δεν μ’ ένοιαζε άμα μ’ ακούγανε. Δεν τραγούδαγα για να μ’ ακούσουνε. Τραγούδαγα γιατί το τράβαγ’ η ψυχή μου. Μου άρεσε αυτό το πράγμα τότε.

Οι γονείς της, Μαρία Φυρογένη & Μιχάλης Κονιτόπουλος (Μωρό).

- Σ’ έπαιρνε κοντά στις δουλειές του;
Όταν ήμουνα μικρό και τύχαινε να τους έχουνε καλέσει, γιατί τότε θυμάμαι οι γάμοι γινόντουσαν μες στο σπίτι, και μ’ έπαιρνε. Ήτανε ο θείος μου, ο Φλώριος, αδελφός του πατέρα μου, πού ‘παιζε σαντούρι, αδερφός του πατέρα μου, ο θείος μου ο Δημήτρης ο Φυρογένης στο λαούτο, αδερφός της μάνας μου κι ήτανε και κάποιος άλλος, Αυγουστής, ο μπάρμπας μου γιατί όλοι από την οικογένεια του μπαμπά μου, όλοι ξέρανε να τραγουδήσουνε και να παίξουνε, να το πιάσουνε το όργανο και να το παίξουνε και χωρίς να ‘χουνε και μάθει, ας πούμε. Και στο χορό ήτανε το κάτι άλλο η οικογένεια αυτή. Και τα παιδιά τους όλοι, όλοι. Και μ’ έπαιρνε μαζί. Ήμουνα πολύ γουστόζικο παιδί και τόσο μικρό και δεν εντρεπόμουνα κι όλα. Με κάνανε τέτοιο γούστο κι οι θείοι μου κι ο μπαμπάς μου και με βάνανε να χορέψω. Μ’ έπαιρνε πάντα μαζί του.

Όταν ήμασταν στην Αθήνα, πριν φύγουμε για τη Νάξο, θυμάμαι πράγματα από 4 χρονώ, ο πατέρας μου έπαιζε και πάντα είχε κάποιο μαθητή κάποιο παιδί από τη Νάξο και του μάθαινε βιολί και πάντα υπήρχε αυτό το πράμα μέσ’ το σπίτι. Ή άμα θέλανε να πάνε Κυριακή ή σε καλές μέρες, σε γιορτές, στη δουλειά να παίξουνε ο θείος μου ο Φλώριος (αδερφός του πατέρα μου) με το σαντούρι, ο θείος μου ο Μήτσος με το λαούτο κι ένα παιδί που έπαιζε κλαρίνο –τον είχε βρει ο μπαμπάς μου σ’ ένα φυλάκιο του στρατού που ήτανε στη Νέα Κυψέλη– παίζανε στη Λαμπρινή σ’ ένα μαγαζί, τότε, του Αρτέμη από την Κωμιακή. Τότε τα μαγαζιά ήτανε μικρά με βαρέλια μέσα. Τότε,
δεν υπήρχε το Σάββατο, ήτανε η Κυριακή. Τις Απόκριες κατεβαίνανε στου Ψειρή στο μαγαζί ενός Φιλωτίτη.

Εγώ δεν είχα τραγουδήσει σ’ αυτά τα μαγαζιά, ήμουνα πολύ μικρή, αλλά στο χορό με βάζανε, όπου δουλεύανε σε κανα σπίτι, σε κανα γάμο, και με κοιτάζανε όλοι.

Την Πρωτομαγιά κάθε χρόνο στη Φιλαδέλφεια, γινότανε από τέρμα Πατησίων, όλο μέχρι τη Φιλαδέλφεια, που ήτανε χωράφια και στήνανε πάντα, κάθε χρόνο κάτι σαν τέντες κι έπαιζε ο μπαμπάς μου με τους δικούς του, με την κομπανία του, κι εκεί, λοιπόν, με βάζανε και χόρευα. Μια φορά, αυτό δεν το ξεχνάω, που ο κόσμος είχενε σταματήσει να με βλέπει που ήμουνα τόσο μικρή και χόρευα τόσο καλά. Και θυμάμαι που με ‘χανε κεράσει εκείνα τα παστοκύδωνα, τα τρίγωνα. Τότε πρέπει να ήμουνα στα 5-6 χρονώ.

Και μετά που μεγάλωσα, από 14 χρονών και μετά, δεν ήθελε να πηγαίνω, όταν ήτανε σε δουλειά. Δεν ξέρω πως την είχανε αυτή τη δουλειά τότες. Ήτανε άσκημο πράμα και δεν θέλανε τα παιδιά τους να ‘χουνε τέτοια επαφή με τα όργανα και το τραγούδι. Τότες, δεν υπήρχανε γυναίκες να τραγουδάνε ειδικά στο δικό μας το χωριό. Στην Αθήνα ήτανε η Ρόζα και κανα δυο άλλες και θυμάμαι που τα συζητάγανε. Μπορεί να ήμουνα μικρό, αλλά έπαιρνε τ’ αυτί μου και μ’ άρεσε να κάθομαι ν’ ακούω.

Επαγγελματικά δεν τραγούδησα καθόλου στο χωριό. Όταν λοιπόν εγκαταστάθηκα στην Αθήνα, το 1952 με ’53, μπήκα στο ραδιόφωνο και το 1955 παντρεύτηκα.

Ειρήνη Κονιτοπούλου-Λεγάκη

- Ενωρίτερα τι δουλειές έκανες;
Εργαζόμουνα σ’ ένα γιατρό εδώ, για να του προσέχω το παιδάκι του και να σηκώνω και το τηλέφωνο για τη δουλειά του. Και στη θεία μου, την αδερφή της μητέρας μου, πού ‘χε κάνει δυο-τρία μωρά και ξεθάρρεψα κι ήρθα στην Αθήνα, σαν δικαιολογία δηλαδή γιατί ο πατέρας μου δεν ήθελε να φύγω απ’ το χωριό.

Το 1952, βρίσκομαι στην Αθήνα και ακούω στο Ε.Ι.Ρ. την εκπομπή με τον θείο μου τον Φυρογένη. Ξαφνικά έρχεται η θεία μου (η γυναίκα του), δεν ξέρω πως τα είχανε κανονίσει εγώ δεν ξέρω βέβαια, και λέει ότι ήρθανε και ζητήσανε κορίτσια για χορωδί,α για να κάνετε εκπομπές στο ραδιόφωνο κι έδωσε το όνομά σου ο θείος σου ο Μήτσος. Ο θείος μου με ήξερε από μικρό, από πολύ μικρό, και με κάνανε κέφι, με παίρνανε μαζί και με κάνανε γούστο, γινότανε χαμός. Είχα θάρρος. Αυτό λέω, πού πήγε εκείνο το θάρρος που είχα μέχρι και που ‘πιασε η Κατοχή. Απ’ την Κατοχή κι εδώ, πέσανε τα φτερά μου. Επληγωθήκαμε, σαν παιδιά, επληγωθήκαμε.

- Με τον Σίμωνα τον Καρά έκανες μάθημα;
Δεν ήμουνα τακτική στου Καρά. Είχα πάει μερικές φορές όμως. Δεν ήμουνα όπως ήτανε άλλοι, όπως ήτανε η Δόμνα (Σαμίου), ο Βασίλης και η αδελφή του η Νόνη και άλλα πολλά παιδιά. Αυτοί ήτανε τακτικοί.

- Πες μας για την πρόσκλησή σου στο Ε.Ι.Ρ.
Ο πατέρας μου ήτανε στο χωριό. Η θειά μου τό ‘πε αυτό κι εγώ είχα σκάσει στα γέλια. Μας φαινόντανε περίεργα πράγματα αυτά, γιατί έτσι μας είχανε μάθει να ‘χουμε τη ντροπή, τι δουλειά είχα εγώ τώρα εκεί; “Μη γελάς”, μου λέει η θεία μου, “εγώ στο λέω αλήθεια”. “Κι αν το λες αλήθεια”, της λέω, “ερώτησες τον πατέρα μους;”, της λέω. Είχαμε αυτές τις αρχές. Ήτανε αλλιώς οι γονείς τότες. “Αν, λοιπόν, το λες αλήθεια, χωρίς τη γνώμη του πατέρα μου πώς θα πάω;” Ήμουνα πια στα 20, δεν ήμουνα κανα μωρουδάκι, αλλά εγώ τους το ‘γραψα. Αλλά εγώ εκείνη την ώρα το σκέφτηκα, όπως το είπε η θειά μου. Λέω για κάτσε, θα πάω να δω το περιβάλλον, κι αν μ’ αρέσει θα συνεχίσω, κι αν δεν μ’ αρέσει δεν με πήγε κανείς με το ζόρι.

Εξώφυλλο δίσκου "Αθάνατα Νησιώτικα Νο2"

- Ποιους συνάντησες εκεί;
Εκεί που πήγα κάναμε, κατ’ αρχήν, τις πρόβες, όταν ήτανε η μέρα για να κάνουμε εκπομπή κι ήτανε ο θείος ο Μήτσος (Δημ. Φυρογένης), ο Γιάννης ο Μπαρδάνης (απ’ την Απείρανθο), εγώ, η ξαδέρφη μου η Κούλα (κόρη του αδελφού του πατέρα της Βασίλη Κονιτόπουλου η Κονιτοπούλου-Πρωτονοτάριου) και δυο άλλα κορίτσια του Βαγγέλη του Σαλτερή. Αυτά θυμάμαι, αν ήτανε κι άλλες και δεν τις θυμάμαι …  Πηγαίναμε, το λοιπόν, για πρόβα. Τη μια στο σπίτι του θείου μου του Μήτσου, την άλλη στου Γιάννη, κι ερχότανε ο Σφυρόερας ο Νίκος, πού ‘χε αναλάβει για να κάνει τις εκπομπές. Έλεγε για όλα τα νησιά του Αιγαίου για όλα, για όλα.

- Η εκπομπή που γινότανε στο υπόγειο στο Ζάππειο τίνος ήτανε;
Ο Σίμωνας ο Καράς, αν είναι έτσι και τα θυμάμαι καλά, δούλευε εκείνος κι η γυναίκα του στη Ρηγίλλης στα γραφεία. Δεν ξέρω πώς είχε γίνει και μάθαινε όλα τα τραγούδια, όλης της Ελλάδος. Εκεί, στη δικιά του την εκπομπή. Έκανε δικιά του, αλλά έκανε κουμάντο για όλα που γινόντουσαν. Δηλ. εμείς που πηγαίναμε οι Κυκλαδίτες, οι Ρουμελιώτες, οι Κρητικοί οι Πόντιοι, ό,τι θες από όλη την Ελλάδα. Όπως είχε ο Σφυρόερας εμάς για το Αιγαίο, είχε για κάθε μέρος και έναν. Συγκεντρωνόμαστε εκεί όλοι, όταν θέλαμε να “περάσουμε” την εκπομπή μας, όπως και οι άλλοι. Και χώρια η εκπομπή του Καρά με τη χορωδία που ήτανε μεγάλη.

- Ο Σίμωνας ο Καράς σε άκουσε;
Ναι. Ποτέ δεν μου φέρανε αντίρρηση όπου πήγα. Στην αρχή πήγαινα με τον Γιάννη (Μπαρδάνη). Ο αδελφός μου ήτανε φαντάρος κι όταν απολύθηκε ήρθενε κι αυτός και όλοι κι ο Μπαρμπεράκης, ο Σταματομανώλης και όλοι περάσαμε απ’ τις εκπομπές αυτές που κάναμε. Εγώ πια είχα “καταντήσει” το σόλο που λένε. Δηλ. στο τραγούδι έμπαινα μπροστά και πίσω μ’ ακολουθάγανε οι κοπέλες. Μετά ήρθε κι ο Γιώργος, ήρθε κι ο πατέρας μου.

Δισκάκι 45 στροφών με το "Ωραία που 'ναι την αυγή"

- Στο Αρμενάκι πρόσθεσες εσύ δικά σου πράματα;
Εγώ οτιδήποτε τραγούδι είπα δεν το είπα ποτέ όπως μου το λέγανε. Ακόμα κι όταν ήμουνα παιδί που δεν σταμάταγα καθόλου, περπάταγα στο δρόμο ήμουνα στο σπίτι μου έκανα δουλειές, ήμουνα στο χτήμα, εγώ εκεί, δεν είχα άλλη σκέψη. Αυτό το πράμα μ’ ευχαριστούσε από μικρή. Τά ‘κουγα, το λοιπόν, όλα τα τραγούδια κι αυτά που φέρνανε σε δίσκους και τον πατέρα μου, βέβαια, κι έβαζα δικό μου πράμα μέσα, δεν το έλεγα όπως το άκουγα ή όπως μου το δείχνανε. Ερχότανε ο Νίκος (Σφυρόερας) κι έφερνε από κάθε νησί τραγούδια και τά ‘παιρνα και στην ουσία τα διόρθωνα όπως τά ‘νοιωθα εγώ. Κι ο Γιώργος, όταν έγραφε κάποιο τραγούδι δικό του, ποτέ δεν το είπα όπως εκείνη την ώρα μου το ‘λεγε. Εγώ το ‘παιρνα και τό ‘φτιαχνα το τραγούδι, δεν το χάλασα ποτέ. Όλα αυτά τα τραγούδια, που ήτανε από άλλα νησιά, το “Θερμιώτικο”, τον “Αρτεμώνα”, το “Θέλω να γίνω Φθυσικιά”, τους Μπάλλους, τον “Μπάλλο της Ρίτας” (Αμπατζή) (“Δεν ημπορώ να κλαίω πια”) κι άλλα τα είχαμε περάσει από την εκπομπή, αλλά τα ήξερα από μικρή που τά ‘παιζε ο μπαμπάς μου και οι άλλοι.

- Αντιμετώπισες προβλήματα με τις δισκογραφικές εταιρείες;
Ποτέ δεν μου φέρανε αντίρρηση. Και τότε που ήρθε ο θείος μου κι ο πατέρας μου κι είπανε να κάνουμε και κανα δίσκο και πήγαμε στην ODEON που ήτανε κι ο Περιστέρης και στην COLUMBIA στο Λαμπρόπουλου, που ήτανε ο Χρυσίνης ο αόμματος πού ‘παιζε κιθάρα κι έγραφε και τραγούδια, καμία μα καμία αντίρρηση δεν είχα από πουθενά. Ήρθενε ο Μαργιολάς ο Γιώργος, πού ‘παιζε βιολί στο σπίτι μου εδώ στο Ρέντη, είχα και τα παιδιά μωρά, με πήρε λοιπόν εμένα κι είχε δώσει ραντεβού και του Μανώλη του Μπαρπέρη (Μπαρμπεράκη) και πήγαμε στου Χρυσίνη. Με την πρώτη που μ’ ακούσανε έκανα ηχογράφηση στο στούντιο για δίσκο. Κι επειδή τότες ήτανε μόνο η COLUMBIA κι η ODEON, είχανε ανταγωνισμό πια θα με πάρει να περάσω τραγούδια. Κι επειδή είχαμε πάει με τον θείο μου το Μήτσο και τον πατέρα μου κι είχαμε κάνει δυο δισκάκια, τέσσερα τραγούδια, τα πρώτα-πρώτα δισκάκια για μένα [το "Σκληρή καρδιά" το μινόρε, η πατινάδα "Από την πόρτα σου περνώ", ένα της Δωδεκανήσιας της Άννας Καραμπεσίνη (γιατ' ήτανε κι αυτή στη χορωδία τότε) το "Τη θάλασσα τη γαλανή" και δεν μπορώ να θυμηθώ πιο άλλο. Αυτό έγινε το 1955, τη χρονιά που παντρεύτηκα. Παντρεύτηκα τον συχωρεμένο το Στέλιο τον Λεγάκη απ' την Κεραμωτή της Νάξου. Με συνοικέσιο. Ήμουνα, βέβαια, πολύ διαολάκι και με πειράζανε. Αλλά ήμουνα μαζεμένη.

- Με τον πατέρα σου πόσα χρόνια έγραφες εκπομπές στο Ε.Ι.Ρ.;
Παντρεύτηκα το 1955. Εκείνος είχε έρθει κανένα χρόνο πιο μπροστά; Το 1954 επομένως. Περνάγαμε εκπομπές μέχρι που παντρεύτηκα. Έκανα τέσσερα (4) παιδιά, την Ελένη, τον Κώστα, την Μαρία και τον Μιχάλη.

Από κείνα τα Σάββατα και τις Κυριακές...

- Με τον Γιώργο πότε περάσατε εκπομπές;
Με τον Γιώργο περάσαμε εκπομπές πιο μπροστά από τον πατέρα μου.

- Με τον Γιώργο πότε ξεκίνησες να συνεργάζεσαι;
Ο Γιώργος, πού ‘μουνα παντρεμένη εγώ είχα και τα παιδιά, όχι όλα, είχε πάει φαντάρος. Κι όταν γύρισε άρχισε και πολέμαγε και πήγαινε στον ένα και πήγαινε στον άλλον. Ήτανε τότε κι η Πόπη η Δεσποτίδου από την Αμοργό ή από τα Κουφονήσια, πήγαινε κι αυτή να βγάλει δίσκο, πήγαινε στον ένα, πήγαινε στον άλλον κι αυτή, τίποτα. Εγώ είχα πάει τότε κι είχα υπογράψει στην ODEON και πήγε και τα σκάλισε, και μάλιστα τότε μάλωσε και με τον Περιστέρη γιατί ήθελε να μπει στα πράματα και δεν εξέταζε… Εγώ δεν, εγώ είχα το μυαλό μου στα παιδιά μου, στο σπίτι μου. Εγώ πού να πάω, εγώ ήμουνα πολύ ταλαιπωρημένη, είχα και τα παιδιά μωρά και το ένα πίσ’ απ’ τ’ άλλο κι ήμουνα εκεί αφοσιωμένη. Μάλιστα, κάποια δόση είπα ότι εδώ θα είναι η ζωή η δική μου με τα παιδιά και δε με ενδιαφέρει τι γίνετ’ απ’ έξω. Και μού ‘λεγε και έλα και κάνε και δείξε και με κατάφερε. Ήτανε τότε ο γάμος τ’ αδερφού μου του Κώστα. Και τότες ο Γιώργος κι ο Στάθης (Κουκουλάρης) κι ο Κώστας του θείου του Μήτσου παίζανε εκεί στου Κυραειδή, στην οδό Γαλατσίου δίπλα στο σχολείο. Το μισό ήτανε ταβέρνα με βαρέλια και τ’ άλλο μισό ζαχαροπλαστείο, και παίζανε λοιπόν εκεί. Εγώ πήγα με τον άντρα μου και τα παιδιά μου στο γάμο του αδερφού μου στην Αγία Γλυκερία στο Γαλάτσι. Τελειώνοντας, λοιπόν, από τον γάμο, λέει ο άντρας μου, “πάμε λίγο από κει όπου είναι ο Γιώργος;”. “Πάμε”, του λέω. Ε, και μόλις με είδανε, ξέρανε που πήγαινα και μας ακούγανε απ’ το ραδιόφωνο, “ανέβα να πεις δυο τραγούδια, ανέβα να πεις”, ανέβηκα. Τα είπα. Και σηκώθηκε κι ακουμπάει το βιολί απάνω στην καρέκλα και λέει, από την άλλη Κυριακή θα είσ’ εδώ. Και με το θάρρος το δικό μου πήρε πρωτοβουλία κι άρχισα και πήγαινα τις Κυριακές και τα Σάββατα.

- Αυτή ήτανε η πρώτη δουλειά σου;
Ναι, που πήγα σε μαγαζί. Εκεί μαζευόντουσαν Ναξιώτες, Μυκονιάτες κι άλλοι. Μετά άρχισαν οι γιορτές, οι Απόκριες, χαμός είχε γίνει κει μέσα.

Η Ειρήνη Κονιτοπούλου-Λεγάκη μαζί με τον Δημήτρη Φυρογένη (Μετοχάρη), κατά την ηχογράφηση του δίσκου "Ανέφαλα Θαλασσινά".

Η επόμενη δουλειά ήτανε “στο μαγαζί του Κοσμά”, στη Ν. Φιλαδέλφεια. Σ’ αυτό δούλεψε το προηγούμενο σχήμα, εκτός του Κουκουλάρη, ενώ πρόσθεσαν τον αδελφό της τον Κώστα, τον θείο της τον λαουτιέρη Δ. Φυρογένη και τον κλαριντζή απ’ τη Λαμία Στέφανο Στεφανή.

Η ανοικοδόμηση της Φιλαδέλφειας είναι γεγονός και ο ήχος ενοχλούσε τους περίοικους. Έτσι, μετακομίζει το σχήμα, για ένα χρόνο μόνο, στο μαγαζί που βρίσκεται πάλι στη Ν. Φιλαδέλφεια, κάτω από τις κερκίδες του γηπέδου της Α.Ε.Κ. (μετέπειτα “Γλάρος”), ενώ προστίθεται κι ο Κωμιακίτης λαουτιέρης Βασίλης Χατζόπουλος. Εκεί, δουλεύουν κάθε Σαββατοκύριακο.

Επόμενη δουλειά είναι στο μαγαζί του Γκάτση, το “Σιντριβάνι” (παλιά “Παναθήναια”), στη γέφυρα στο τέρμα Αχαρνών για τρία χρόνια. Ο κόσμος πάρα πολύς, και το πιοτό επίσης. Στο μαγαζί αυτό προστίθενται η αδελφή της η Αγγελική (1972), η κόρη της η Ελένη κι ο αδελφός της ο Βαγγέλης, που εν τω μεταξύ έχει έρθει απ’ το χωριό.

Πολλές ήταν οι περιπτώσεις που τραγούδησε σε γλέντια σε σπίτια και γάμους, ενώ τα καλοκαίρια που μεσολαβούσαν, πήγαιναν σε γλέντια που τους καλούσαν, γάμους κ.λπ., στην Εύβοια, μα κυρίως στην Πάρο.

Το 1975-76, όλοι μαζί πάλι, παίζουν και τραγουδάνε στο “Μουράγιο”, στην Καυτατζόγλου στα Πατήσια, και το 1979 πάνε στο επόμενο μαγαζί με το ίδιο όνομα, “Μουράγιο”, σ’ ένα παλιό κινηματογράφο στο τέρμα Πατησίων.

Στη συνέχεια αποχωρεί απ’ το “Μουράγιο” και πηγαίνει μόνη της στο μαγαζί του ναξιώτη Ν. Κορρέ, την “Άνεση”, στη Γαλατσίου, με βιολί τον ξάδελφό της τον Στάθη τον Κουκουλάρη. Εκεί τραγούδησε 3-4 χρόνια.

Για λίγο καιρό τραγουδάει μαζί με την κόρη της την Ελένη στον “Κάβο”, ψηλά στην Γαλατσίου, με βιολί τον ξάδελφό της Γιώργο Κονιτόπουλο (Θεουδάκι) και τα παιδιά του και ανίψια της Κώστα κι Αντώνη.

Τον Σεπτέμβρη του 1984 εγκαθίσταται στον ιδιόκτητο πλέον χώρο της, το “Αρμενάκι”, στην οδό Πειραιώς στο Ρουφ, όπου μαζί με την κόρη της την Ελένη τραγουδάνε μέχρι και πριν πέντε χρόνια που “έφυγε” ο άντρας της.

- Πόσους δίσκους έχεις κάνει συνολικά;
Το 1961 έκανα τον πρώτο που ήτανε το “Αρμενάκι” και το “Αμοργιανό”. Είχαμε πάει στου Βαγγέλη του Σούκα και κάναμε πρόβες κι ήταν κι εκείνος με το κλαρίνο. Δεν ήμασταν πια σε Εταιρεία.

- Πόσο καιρό κάνατε τότε να ηχογραφήσετε ένα δισκάκι;
Από το 1961 που άρχισα, κάπου-κάπου πέρναγα συνέχεια. Πηγαίναμε κι όχι να κάτσουμε όλη μέρα. Μπορούσαμε να πάμε το μεσημέρι, να τελειώσουμε το βραδάκι.

- Πρόβες κάνατε στο σπίτι πριν πάτε στο στούντιο;
Συνήθως στο σπίτι του Γιώργου, πολύ λίγο. Όχι να κάτσουμε να το μελετήσουμε, να το παίξουμε να το ξαναπαίξουμε, όχι. Είχα αυτή την ευκολία εγώ.

Μαζί με τους συνεργάτες της.

- Ποιο τραγούδι απ’ αυτά που τραγούδησες σε δίσκους αγάπησες περισσότερο;
Εμένα μ’ άρεσε περισσότερο ο Μπάλλος. Με συγκινούσε πολύ ο Μπάλλος. Ό,τι είπα, όμως, κι ό,τι μου δώσανε να πω, δεν του χάλασα, μα το χειρότερο να ήτανε δεν του το χάλασα. Κανένα τραγούδι δεν του χάλασα.

- Γιατί τα δικά σας τα τραγούδια, αυτά που γράφατε, ήτανε πιο γρήγορα απ’ αυτά όπως τα τραγουδάγανε στην Απείρανθο;
Αυτοί, τα παλιά τα χρόνια, ήτανε παρέες, έτσι σμίγανε εκεί στο χωριό, παιδιά, νέοι, νέες και τραγουδούσανε αναμεταξύ τους έτσι παρέα, κι απάνω κει αυτοί ξέρανε βγάζανε κοτσάκια, κι απάνω κει βάζανε ένα σκοπό πως τον βρίσκανε, εκείνη την ώρα γινότανε ότι γινότανε. Έτσι βγάλανε και το τραγούδι τον “Δεντρολίβανο”. Το έβαλε ο Γιώργος σε μια εκπομπή που κάναμε κι από την εκπομπή το έβγαλε και σε δίσκο. Εκείνα, λοιπόν, τα λέγανε παρεΐστικα αυτοί. Το παρεΐστικο δεν είναι για γλέντι, να χορέψει ο άλλος. Εμείς το παίζαμε για να χορέψεις, όπως το έπαιζε κι ο πατέρας μου. Ενώ αυτοί το κάνανε παρεΐστικο, αργό, αργό.

- Εάν σε ρωτάγανε σήμερα ποια είναι τα Ναξιώτικα τραγούδια, τι θ’ απαντούσες;
Εκείνα που τραγουδούσανε από τότε που τα έπαιζε ο πατέρας μου. Γιατί τότε χορεύανε ελεύθερα και πληρώνανε, ό,τι ήθελε εκείνος που χόρευε, και παίζανε. Και επί το πλείστον ήτανε οι Μπάλλοι. Το πραγματικό Αξώτικο ήτανε η “τζαμπούνα”, ο σκοπός που το παίζανε κι οι τζαμπούνες, και η Βλάχα και ο Μπάλλος. Ο Μπάλλος, βέβαια, ήτανε Σμυρνέικος και Πολίτικος. Αλλά το καθεαυτού ντόπιο ήτανε, απ’ ότι έχω καταλάβει βέβαια, γιατί εγώ δεν είχα γεννηθεί τον καιρό εκείνο, ήτανε η “τζαμπούνα”, ξέρω ότι ήτανε ατόφια.

Η Ειρήνη Κονιτοπούλου-Λεγάκη μαζί με τον Βασίλη Χατζόπουλο.

- Όταν τραγούδαγες, ένοιωθες σαν επαγγελματίας;
Ποτέ δεν ένοιωσα σαν επαγγελματίας. Ποτέ. Αυτή που ξεκίνησα από την αρχή, αυτή ήμουνα και είμαι ακόμα. Δεν έχω αλλάξει τίποτα.

Η Ειρήνη Κονιτοπούλου-Λεγάκη υπήρξε συνεχιστής μιας παράδοσης, αλλά ταυτόχρονα με τη δράση της στην Ελληνική Ραδιοφωνία, τα μαγαζιά και τα κατά τόπους γλέντια και τη δισκογραφία της, υπήρξε και ανατροπέας μιας παραδομένης κατάστασης. Η Ειρήνη ανέτρεψε το «αυθεντικό», φέρνοντας με τη φωνή της, πρώτα μέσα απ’ τα ερτζιανά κι ύστερα απ’ τα δισκάκια των 45 στροφών, το «πιστό» στο πρωτογενές δημιούργημα. Υπήρξε, έτσι, μια όαση στα όλο και πιο δυτικοαναθρεμένα αυτιά των αστών.

Η Ειρήνη δεν είναι απλώς απευθείας εκπρόσωπος του τραγουδιού, του μουσικού πολιτισμού του τόπου της, μα πάνω απ’ όλα σπουδαία ερμηνεύτρια, που οι φωνητικές και εκφραστικές επιδόσεις της μπορούν να συγκινή­σουν τον καθένα.

Η ερμηνεία της Ειρήνης, ήταν τόσο επιτυχημένη, που σε ένα μη εξασκημένο αφτί είναι δύσκολο να ξέρει ποιο είναι το επώνυμο και ποιο το παραδοσιακό δημιούργημα. Όχι τυχαία, γιατί η ίδια είναι απευθείας φορέας –και απο­δεδειγμένα ταλαντούχος– μιας παράδοσης, κι έτσι, ακόμη και η προσωπική της επέμβαση δεν μπορεί παρά να ακουμπά σ’ αυτήν. Έτσι κι αλλιώς, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τα τραγούδια του Αιγαίου, οι μελωδίες φαίνεται ότι σπάνια “δεσμεύονταν” από έναν συγκεκριμένο στίχο, ενώ άλλωστε η ικανότητα στη δημιουργία στίχων είναι εξαιρετικά διαδεδομένη ακόμη και ανάμεσα σε αγράμματους ανθρώπους. Πάνω απ’ όλα, όμως, εδώ λειτουργεί η ερμηνεία, το πλέον αδιαμφισβήτητο διαβατήριο για την “έξοδο” ενός καλού τραγουδιού από τον στενό του –τοπικό ή “ειδικό”– κύκλο.

Μπορεί κανείς να κάνει κριτική στην Ειρήνη και μάλιστα αυστηρή. Εκείνο, όμως, που δεν μπορεί κανείς να της χρεώσει είναι αυτό που συμβαίνει σήμερα. Η Ειρήνη δεν είδε την Ελλάδα από ψηλά, από μια θέση που οι τόποι φαίνονται όλοι ένας και μάλιστα επίπεδοι, αλλά από πολύ κοντά και μάλιστα με βλέμμα οξύ.

Μια ζωή την έζησε, όπως όλοι μας, κι αυτή τη γέμισε με ήχους, που λόγω καταστάσεων και εποχών, εισπράχτηκαν από τ’ αυτιά των πανελλήνων. Είναι γεγονός πως μερικές δισκογραφικές δουλειές που έβαζε τη φωνή της ήταν μακριά από το ύφος και το ήθος των ενορχηστρώσεων του νησιού της. Η ίδια, όμως, στεκόταν σ’ ατόφιο το φορτίο που κουβάλαγε απ’ τους δικούς της, και μάλιστα τα έκανε να επικοινωνούν μέσα από ξεχωριστές ερμηνείες. Διαφορετικά όλα αυτά τα τραγούδια θα ήταν καταδικασμένα ν’ αποτελούν αποκλειστικά υλικό των ερευνητών και αν τα βρίσκανε, γιατί αλλάζοντας οι κοινωνίες αλλάζει και η μουσική τους και κανείς δεν μπορεί να αιχμαλωτίσει ένα από τα στοιχεία τους και να τα διατηρήσει όπως ακριβώς ήτανε σε κάποια ιστορική στιγμή. Αυτό θα ήταν μια αυθαίρετη παρέμβαση και θα είχε μόνο ιστορική σημασία.

Όλοι όσοι γνωρίζουν την Ειρήνη, είτε Ναξιώτες, Παριανοί και λοιποί Κυκλαδίτες, χόρεψαν μετά ιεράς μανίας με το τραγούδι και τη φωνή της Ειρήνης. Όταν συμβαίνει αυτό, τι άλλο από θετική εικόνα αναδεικνύεται. Όλοι αυτοί κάνουν λόγο για έναν ευαίσθητο, ευσυνείδητο, ταπεινό άνθρωπο, έναν άνθρωπο που αγαπάει τους ανθρώπους.

______________________________________

Από το μπλογκ “Χορομπαλ(λ)όματα”
του Δρ. Χορολογίας του Ελληνικού Παραδοσιακού Χορού, κ. Σταύρου Σπηλιάκου,
ΜΑΝΟΥΣΟΣ ΚΑΡΠΟΝΤΙΝΗΣ (Κινιδαριώτης Βιολάτορας)

______________________________________

Δεν είναι δυνατόν κάποιος να καταγράψει το μουσικό και χορευτικό βίο των Κινιδαριωτών και να αγνοήσει ή στην καλύτερη περίπτωση να αχνογράψει την παρουσία του λαϊκού πρακτικού οργανοπαίκτη Μανούσου Καρποντίνη του Κοκκινογιάννη. Του οργανοπαίχτη, που έπαιξε και παίζει για τους Κινιδαριώτες, και όχι μόνο, για τους χωριανούς του που ήταν απαιτητικοί γλεντιστές, ενός χωριού που οι κάτοικοί του «κατάγονται από φυλή οργανοπαιχτών».

Πόσους δεν πάντρεψε με το βιολί του, πόσους δεν γλέντισε στα βαφτίσια των παιδιών τους, πόσα χρόνια δεν συνόδεψε τους Φουστανελάδες, πόσους δεν μεράκλωσε στα μαγαζιά του χωριού, σε πόσα σπίτια δεν γλέντισε τις φιλικές και συγγενικές παρέες, πόσα κοπέλια και κοπελούδια δεν «έβγαλε» στο δημόσιο χορό, σε πόσα δεν φανέρωσε τον έρωτά τους με τα δίστιχα στον Μπάλλο, πόσους ξενικούς δεν «χρόνισε» στο χορό τους, σε πόσα κοπέλια νεόβγαλτα σαν οργανοπαίχτες δεν συμπαραστάθηκε τακιμιάζοντας μ’ αυτά ή παραχωρώντας τη θέση του;

ΜΑΝΟΥΣΟΣ ΚΑΡΠΟΝΤΙΝΗΣ

Γεννήθηκε στις 8 Απριλίου 1962 στον Κινίδαρο της Νάξου. Γονείς του, ο Γιάννης Καρποντίνης (Κοκκινογιάννης) και η Φλώρα Κλουβάτου. Είναι παντρεμένος με τη Μαρία Χανιώτη κι έχει 4 παιδιά.

Πρωτόπιασε βιολί στα χέρια του όταν πήγαινε στην Πέμπτη του Δημοτικού. Είχε σπάσει το πόδι του κι ο ανήσυχος Μανούσος, που δεν μπορούσε να πάει σχολείο, έφτιαξε ένα αυτοσχέδιο (απομίμηση) βιολί μόνος του από σανίδια, πρόκες και πετονιά. Σε ηλικία 15 χρόνων έφυγε απ’ το χωριό και πήγε στην Αθήνα, όπου και δούλεψε σε οικοδομή με 50 δραχμές μεροκάματο. Με τα χρήματα απ’ την οικοδομή αγόρασε το πρώτο του βιολί (μεταχειρισμένο) από τον Νίκο Λεγάκη (Λεγακάκι), 10.000 δρχ. Τότε πρωτοπήγε και του έδειξε ο Λεωνίδας Κ. Κονιτόπουλος (αδελφός του Θεοδογιώργη) σε ηλικία 16 ετών.

Δάσκαλους δεν είχε πολλούς. Τα βασικά του έδειξε ο Λεωνίδας και μετά συνέχισε μόνος του γι’ αυτό είναι και πραχτικός οργανοπαίχτης. Παίζει λίγα και μερακλίδικα. Κάποια μαθήματα του έκανε αργότερα ο συγχωριανός του, ο Στάθης ο Κουκουλάρης και μάλιστα του «πάτησε» κάποια τραγούδια που δεν μπορούσε να τα βγάλει μόνος του.

Πρωτόπαιξε δημόσια στο πανηγύρι του χωριού του και είχε για δεύτερο στο πατάρι βιολί τον Θεοδογιώργη για την αλλαγή και τη βοήθεια. Μόνος του πρωτόπαιξε σε βαφτίσια (της ανιψιάς του της Φλώρας του συγχωρεμένου του Ντίνου του Σκουλάξινου) με λαουθιέρη τον συγχωριανό του Γιάννη Τσακωνιάτη (Γιαννουλάκι) με τον οποίο και συνεργάστηκε στα πρώτα του «επαγγελματικά» βήματα. Στη συνέχεια έπαιξε με τον Κεραμιώτη λαουθιέρη τον γνωστό Μήτσο Τσακωνιάτη (Μετοχάρη) και τους συγχωριανούς του Σταύρο Γκούφα, τον Βαγγέλη Λεγάκη (Βαγγελάκι) και τον Νίκο Κονιτόπουλο του Θεοδογιακουμή.

Γλέντισε για χρόνια τους Κινιδαριώτες, σε πανηγύρια, γάμους, βαφτίσια και στα διάφορα μαγαζιά.

Ανήκει στους πρακτικούς λαϊκούς οργανοπαίχτες που έχουν συνδέσει το παίξιμό τους με την ψυχή του χωριού. Ποτέ δεν επεδίωξε να γίνει ο πρώτος παράγοντας σε μια χορευτική διαδικασία. Διακριτικός. Έπαιζε για τους γλεντιστές.

Προσωπικά του οφείλω το άνοιγμα της ερευνητικής μου προσπάθειας. Συμπαραστάτης μου, αγαπημένος φίλος.

ΤΟΥ ΟΦΕΙΛΩ !!!!

Πρόκειται για τη συνέντευξη της Ειρήνης Κονιτοπούλου – Λεγάκη στον Πέτρο Δραγουμάνο και στο περιοδικό “Δίφωνο”, κάμποσα χρόνια πριν. Η συνέντευξη αυτή αποτελεί μέρος αφιερώματος που έκανε το συγκεκριμένο περιοδικό στα “Νησιώτικα τραγούδια”, αφιέρωμα το οποίο περιελάμβανε άρθρα των Κώστα Γ. Σαχινίδη, Γιώργου Ε. Παπαδάκη και Γιώργου Τσάμπρα, καθώς και συνεντεύξεις της Ειρήνης Κονιτοπούλου – Λεγάκη, της Άννας Σαρρή – Καραμπεσίνη, της Έφης Σαρρή και της Αιμιλίας Χατζηδάκη.

Αναδημοσιεύω, λοιπόν, τη συνέντευξη της Ειρήνης Κονιτοπούλου – Λεγάκη, η οποία περνά με την ειλικρίνεια και την απλότητά της –που ακόμα και σήμερα αυτό αντανακλά σε όλους μας– πολλαπλά μηνύματα… προς τους σύγχρονους θιασώτες και μετέχοντες των νησιώτικων, αλλά κυρίως προς όλους αυτούς που θέλουν να ονομάζονται εκπρόσωποι και φορείς του…