Τα τραγούδια των εκλογών εντάσσονται, σύμφωνα με τον Ζευγώλη (2006:60), στην ευρύτερη κατηγορία των “εύθυμων” τραγουδιών της Απειράνθου. Πρόκειται για τραγούδια, δεκαπεντασύλλαβα ομοιοκατάληκτα δίστιχα και κοτσάκια, τα οποία δημιουργούνταν και τραγουδιούνταν κατά την περίοδο των εκλογών (βουλευτικών και δημοτικών-κοινοτικών) και των δημοψηφισμάτων. Βασικός θεματικός άξονας ήταν η συγκεκριμένη πολιτική διαδικασία και ό,τι γενικότερα εμπλεκόταν με αυτήν: τα πρόσωπα που ήταν υποψήφια, η στάση του λαού απέναντί τους (θετική ή αρνητική), τα προβλήματα, τα βάσανα και τα παράπονα των κατοίκων για την υπάρχουσα δύσκολη κατάσταση και καθημερινότητα, ακόμα και η ανακόλουθη, κάποιες φορές, στάση των εκλογέων, καθώς και οι τυχόν περιπτώσεις νοθείας του αποτελέσματος. Θα λέγαμε, λοιπόν, ότι τα εκλογικά τραγούδια περιλαμβάνουν επιμέρους θεματικές (όχι δηλαδή γενικώς “εύθυμες” καταστάσεις), ανάλογες με τα προσωπικά βιώματα του δημιουργού, τη συλλογικότητα, την πολιτική ιδεολογία, καθώς και τα πολιτικά τεκταινόμενα, αντικειμενικώς και υποκειμενικώς ιδωμένα.

Στ’ Απεράθου, όπως και στα υπόλοιπα χωριά της Νάξου, η προεκλογική περίοδος έβρισκε τους υποψήφιους πολιτευτές στα καφενεία και στη bλάτσα του χωριού. Ο κόσμος πολύ συχνά τους περιστοίχιζε και τους τραγουδούσε αυτοσχέδια τραγούδια, τα λεγόμενα εκλογικά (Ζευγώλης 2006:60). Όπως είναι φυσικό και επόμενο, κάθε πολιτική μερίδα επαινούσε τον δικό της υποψήφιο και εκδήλωνε ρητά την υποστήριξή της στο πρόσωπό του, το οποίο ενέμπνεε την ελπίδα για κάτι καλύτερο, για το καλό του τόπου και το δικό τους…

Μας αναφέρει ο Γιάννης Πρωτονοτάριος (2005:164), δύο χαρακτηριστικά περιστατικά στ’ Απεράθου, όπου υποψήφιος πολιτευτής ήταν ο Αριστείδης Πρωτοπαπαδάκης:

Στην Απείρανθο είχαμε πάντα έναν υπουργό, τον Αριστείδη Πρωτοπαπαδάκη. Όλα του τα χρόνια ήταν βουλευτής, αλλά τα πολλά χρόνια, όσο έβγαινε το κόμμα του, η δεξιά δηλαδή, ήταν υπουργός. Έκαμε πολλά προσωπικά καλά στους κομματάρχηδες και στις οικογένειες που είχαν πιο πολλούς ψήφους, γι’ αυτό έχανε το 40% μέσα στο χωριό του. Ο Δημητράκης (σημ: πρόκειται για τον Δημήτρη Ελευθερίου, του Λευτεραντώνη. Περισσότερα μπορείτε να διαβάσετε εδώ: α, β, γ, δ) όμως αγαπούσε τον Αριστείδη, που τον ψήφιζε πάντα χωρίς συμφέρον, γιατί ήθελε να έχει η Απείρανθος τον πρώτο βουλευτή των Κυκλάδων. Σε μια εκλογή που βγήκε πάλι πρώτος ο Πρωτοπαπαδάκης, από τον ενθουσιασμό τους οι Απεραθίτες έσφαξαν πολλές ζούλες, προπαντός οι βοσκοί, και έβραζαν κρέατα και έστρωσαν τράπεζα μέσα στην Πλάτσα και τρώγανε και πίνανε και τραγουδούσαν των εκλογών το σκοπό. Ήταν παρουσία και ο ίδιος ο Πρωτοπαπαδάκης, όταν κάποιος Απεραθίτης είπε ένα τραγούδι:

Εκείνο που σου ζήτησα δεν το ‘καμες ακόμα,
αλλά δεν πρόκειται ποτέ όμως ν’ αλλάξω κόμμα.

Μετά απ’ αυτόν λέει ο Δημητράκης ένα τραγούδι, για να προσβάλει αυτόν που είπε το προηγούμενο, ίσως:

Να ‘χα τσοι ψήφοι του χωριού όλοι να σου τσοι δίνω
και να μην έρθω και ποτές να σε παραβαρύνω.

Μετά επήγε ο Πρωτοπαπαδάκης και τους χαιρέτησε και τους δυο και όσους άλλους μπόρεσε και έφυγε βιαστικά για την Αθήνα. Εκείνο το βράδυ είπαν οι Απεραθίτες πολλά από τρακόσα τραγούδια και το κλαρίνο του Σταματομανώλη, το λαούτο του Παντελή του Νικολάκη και το βιολί του Ξεπετάρη, εκελαϊδούσαν ως το πρωί.

Σε μια άλλη εκλογή, τελευταία, βγήκε πάλι παμψηφεί ο Πρωτοπαπαδάκης, αλλά έφυγε και τότε βιαστικός, πριν να βγούνε τ’ αποτελέσματα και ο Δημητράκης του είπε πάλι ένα τραγούδι:

Ήφυες και δεν πρόφταξα να δ’ αποχαιρετήσω
και δεν ηξέρω και αν ζω να σε ξαναψηφίσω.

Όσο για τους υποψήφιους της αντίπαλης πολιτικής παράταξης… δεν έλειπαν τα πειρακτικά και σκωπτικά τραγούδια…

Που πρώτο τον εφέραμε σε όλες τσοι Κυκλάδες
κι έχουσιν οι αντίθετοι βοές κι ανεκαράδες (=στεναχώριες).

Εφέτι (=φέτος) δε σ’ εψήφισαν, ω ουρανέ με τ’ άστρη (=άστρα),
τρεις αδερφοί κι αφέντης μου σου δώκαν όλο άσπροι (=λευκό).

Πολλά είναι τα εκλογικά τραγούδια που ακούστηκαν στ’ Απεράθου τη δεκαετία του 1920, ύστερα από την τραγωδία του 1917. Το σύνολο όσων έχει καταγράψει ο Κεφαλληνιάδης (1985:206) εκφράζουν την αρνητική στάση των Απεραθιτών απέναντι στον Βενιζέλο και τη θετική τους στάση απέναντι στον βασιλιά Κωνσταντίνο τον Α’.

Ο Βενιζέλος στο ντουνιά καμιά δεν έχει θέση,
γι’ αυτό και μεις τον στείλαμε στο διάβολο πεσκέσι.

Τριάντα μέρες έκαμα ‘ξορία και φυλάκα,
όμως δε προσεχώρησα στου Κρητικού τη βράκα.

Σηκώτε απ’ το λάκκο σας, αδικοσκοτωμένοι,
που ο Κωνσταντίνος έρχεται κ’ ένα φιλί σας στέλνει.

Τον οπλισμό αν είχαμε μαζί στο χέρι,
εμείς δεν υποκύπταμε στη βράκα του Λεφτέρη!

Μετά την εκλογική αποτυχία του Βενιζέλου, στις εκλογές του 1920, και το δημοψήφισμα που επανέφερε τον βασιλιά, ένας φανατισμένος Απεραθίτης πανηγύριζε λέγοντας το παρακάτω δίστιχο:

Όλοι οι Βενιζελικοί στον Πάνερμο να πάνε,

οπού ‘χουν οι ριζαλωνιές κοπράχερα να φάνε.

Πολλές φορές, τα εκλογικά τραγούδια δεν είχαν συγκεκριμένο πρόσωπο ως αποδέκτη, αλλά εξέφραζαν τα παράπονα και την κριτική των κατοίκων για τους “μεγάλους” του χωριού, οι οποίοι δε νοιάζονταν για το λαό, παρά μόνο για τα προσωπικά τους οφέλη. Αν μάλιστα κάποιο νέο πρόσωπο έκανε την εμφάνισή του στα πολιτικά πράγματα, στήριζαν πάνω του όλες τους τις ελπίδες για το καλύτερο, για την ανάσα που θα έπαιρναν από τα βάρη που είχαν φορτωθεί από τους προηγούμενους.

Σαν έβγεις, σε παρακαλώ, πάψε τσ’ απού τη θέση
‘ιατί με το φτωχό λαό μοιράζουνε στη μέση.

Πάψε τσοι, σε παρακαλώ, μη λυπηθείς κανένα
‘ιατί τα πάθη του Χριστού μας έχουν καμωμένα.

Ευτό το gόσμο που θωρείς, όλο των εδικούσαν (=αδικούσαν)
κ’ εκάνασι dω ‘ύναικω’ και των παιδιώ dω λούσα.

Που ‘υρίζουσι εκείνοι
όπου η μπελάτζα (=ζυγαριά) κλίνει.

Κι η φτώχεια η κακόμοιρη ας είναι πεινασμένη
κ’ είχε τζη και δια παντός φόρητα (=φόρους) φορτωμένη.

Να κόψεις α’ τα φόρητα α’ τα πολλά που δίνου,
‘ιατί το αίμα dω φτωχώ’ με το μπαμπάκι πίνου.

Ο Γιάννης Πρωτονοτάριος (2005:165) μάς αναφέρει επίσης ένα χαρακτηριστικό περιστατικό που έγινε στ’ Απεράθου στο δημοψήφισμα της Χούντας:

Στο «Δημοψήφισμα» της Χούντας τη δεκαετία του 1970, αν θέλαμε ή όχι την «Εθνική Κυβέρνηση», εμείς οι Απεραθίτες ψηφίσαμε το 90% «όχι».Το βράδυ όμως που άνοιξαν τις κάρπες και μετρήσανε τα ψηφοδέρτια, εβγήκαν το 90% «ναι». Ήταν φανερό ότι έγινε κάποια «κομπίνα» και τότε ο Δημητράκης είπε πάλι ένα τραγούδι:

Τα μάθια μου δεν είδανε τέθοιο κουτί ρημάδι,
να ρίχνεις «όχι» το πρωί να βγαίνει «ναι» το βράδυ…

Πολλοί συχνοί στ’ Απεράθου ήταν οι ποιητικοί αγώνες που αφορούσαν οποιοδήποτε ζήτημα απασχολούσε τους μετέχοντες σε αυτούς, συνεπώς ένας βασικός θεματικός άξονας ήταν και τα εκλογικά και πολιτικά… Πιο συγκεκριμένα, συχνά θα μπορούσε κανείς να παρατηρήσει έναν Απεραθίτη να προκαλεί κάποιον άλλο μ’ έναν στίχο, ενώ ο δεύτερος να ολοκληρώνει το δίστιχο μ’ έναν δικό του, επιδιώκοντας όχι μόνο να ταιριάξει την ομοιοκαταληξία, αλλά και να συμπληρώσει το νόημα του πρώτου στίχου με ουσιαστικό και πετυχημένο τρόπο. Αναμφισβήτητα, δεν επρόκειτο πάντα για μια εύκολη διαδικασία, γιατί πέρα από την απλή πλέξη ενός δίστιχου, σημασία είχε η ίδια η ποιητική συνομιλία, τα εκφωνήματα της οποίας θα αποτελούσαν βάση για την ανατροφοδότηση του διαλόγου και τη δημιουργία νέων δίστιχων, σοβαρών ή σκωπτικών, μα πάνω απ’ όλα ουσιάτων. Ο Ζευγώλης (2006β:175) μας παραθέτει έναν τέτοιο ποιητικό αγώνα:

[...] Ας βρεθούμε, τέλος, στις παραμονές των βουλευτικών εκλογών του 1956. Ο απόηχος του εμφύλιου δεν είχε περάσει ακόμα κι οι απειλές των αριστερών εξακολουθούσαν. Ένας Απεραθίτης αγρότης, ο Βάσος, ψήφιζε τότε αριστερά. Τώρα όμως απειλήθηκε μ’ εξορία, αν δεν ψήφιζε δεξιά, παίρνοντας σημαδεμένο ψηφοδέλτιο. Η απειλή για το Βάσο ήταν τρομερή, αφού είχε οικογένεια πενταμελή: αυτός με τη γυναίκά του και τρία μικρά παιδιά, που περίμεναν κι οι πέντε να ζήσουν από τη δούλεψη του στα λίγα ορεινά κτήματά τους. Αποφάσισε λοιπόν να δεχτεί την εξευτελιστική πρόταση,παίρνοντας το σημαδεμένο ψηφοδέλτιο. Αλλά όσο πλησίαζε η μέρα των εκλογών, τόσο οι τύψεις της συνείδησής του πλήθαιναν και για μια στιγμή σκέφτηκε την αυτοκτονία. Είδε όμως ότι ούτ’ αυτή αποτελούσε λύση αφού, κι αν αυτοκτονούσε, τα παιδιά του θα πέθαιναν από την πείνα. Στην απελπισία του θυμήθηκε πως ο αδερφός του ο Αντώνης ψήφιζε πάντα δεξιά κι επειδή του είχαν εμπιστοσύνη δεν του έδιναν ψηφοδέλτιο σημαδεμένο. Του εξιστόρησε αυτά που του συμβαίνουν ότι σκέφτεται ν’ αυτοκτονήσει, και του πρόσπεσε να ρίξει στην κάλπη το δικό του σημαδεμένο ψηφοδέλτιο, ώστε ο ίδιος να ψηφίσει πάλι αριστερά. Ο αδερφός του βλέποντας την απελπισία του δέχτηκε την πρότασή του κι έτσι ο Βάσος ψήφισε και τότε όπου του υπαγόρευε η συνείδησή του.

Τη νύχτα της Κυριακής ανακοινώθηκαν τ’ αποτελέσματα των εκλογών, με νικητή τον Καραμανλή. Το πρωί της Δευτέρας ο Βάσος έφυγε για να πάει να δουλέψει στα κτήματα. Η γυναίκα του κατά το μεσημέρι πήγε στο φούρνο για ν’ αγοράσει ένα διπλό ψωμί. Εκεί βρήκε κι άλλους πελάτες που περίμεναν το ξεφούρνισμα, ενώ ο φούρναρης τραγουδούσε χαρούμενος. Η γυναίκα του Βάσου του είπε: «Τραουδείς, ε; Είντ’ ανάγκη έχεις εσύ, αφού ήβγηκε πάλι το κόμμα σου». Ο φούρναρης της είπε ότι θα τραγουδήσει ο ίδιος ένα στίχο κι αν εκείνη με άλλο δικό της ολοκληρώσει πετυχημένα το δίστιχο, τότε θα της δώσει δωρεάν το διπλό ψωμί. Όταν εκείνη συγκατατέθηκε, ο φούρναρης τραγούδησε:

Ήβγηκεν ο Καραμαλής με τα μεγάλα φρύδια.

Κι η γυναίκα συμπλήρωσε στη στιγμή:

Κι αν ήβγε κι αν δεν ήβγηκε στου Βάσου μου τ’ α…

Οι πελάτες του φούρνου την καταχειροκρότησαν κι ο φούρναρης της έδωσε χωρίς χρήματα, το διπλό ψωμί. [...]

Βιβλιογραφία

Ζευγώλης, Γ. [1937]2006α. «Το σύγχρονο λαϊκό τραγούδι στην Απείρανθο της Νάξου». Φιλολογικά – Λαογραφικά Μελετήματα, σ. 53-103. Αθήνα.
Ζευγώλης, Γ. 1997. “Ποιητικοί αγώνες στ’ Απεράθου, παρόμοιοι με αρχαίους ελληνικούς”. Στο Πρακτικά του Β’ Πανελλήνιου Συνέδριου με θέμα “Η Νάξος δια μέσου των αιώνων” (επιμ. Προμπονάς, Ι. και Ψαρράς, Στ.), 475-480. Αθήνα: Δήμος Δρυμαλίας.
Κεφαλληνιάδης, Ν. 1984. Η Απείρανθος (ιστορία – μνημεία – λαογραφία). Αθήνα: Έκδοση Πολιτιστικού Λαογραφικού Ομίλου Απειράνθου.
Πρωτονοτάριος, Γ. 2005. Ένα οδοιπορικό στη μνήμη και στο χρόνο. Ο περίπλους της ζωής μου μέσα από τις αφηγήσεις, ιστορίες και τα τραγούδια μου. Αθήνα.

Άλλες ενδεικτικές μελέτες για τη λαογραφία των εκλογών, αλλά και τα πολιτιτικά τεκταινόμενα στη Νάξο:

Σέργης, Μ. 1998. Λαογραφικά των εκλογών (1920-1981) από ένα Ναξιώτικο Χωριό. Συμβολή στη “Λαογραφία των εκλογών” και στη μελέτη του Κυκλαδικού Χώρου. Αθήνα.
Σέργης, Μ. 2003. “Λαογραφικά των εκλογών (1920-1981) από το Γλινάδο Νάξου”. Στο Πρακτικά του Β’ Πανελλήνιου Συνέδριου με θέμα “Η Νάξος δια μέσου των αιώνων” (επιμ. Προμπονάς, Ι. και Ψαρράς, Στ.), 655-665. Αθήνα: Δήμος Δρυμαλίας.

Η πατινάδα αποτελεί μία από τις βασικότερες κατηγορίες λαϊκών τραγουδιών της Απειράνθου και της Νάξου γενικότερα. Ανήκει στην ευρύτερη θεματική κατηγορία των εύθυμων τραγουδιών, ενώ όπως σημειώνει ο Οικονομίδης (1991:50), πρόκειται για ερωτικά, αισθηματικά και αρκετά νόστιμα τραγούδια, τα οποία με την παθιάρικη μουσική τους σκορπούν το άρωμα της πιο μεγάλης ψυχικής ομορφιάς απλότητας.

Η πατινάδα είναι αργός σκοπός που οι νέοι συνήθιζαν να τραγουδούν έξω από τα σπίτια φίλων τους ή πιο συχνά στο παράθυρο της αμορούζας τους. Τα τραγούδια αυτά λέγονταν κυρίως τις πρώτες πρωινές ώρες, μετά από γλέντια, με τη συνοδεία βιολιού και λαούτου και ήταν αυτοσχέδια ομοιοκατάληκτα δεκαπεντασύλλαβα δίστιχα, τα οποία εξέφραζαν ευχές, παράπονα ή αρκετά συχνά τα προτερήματα της αγαπημένης τους (Οικονομίδης 1991:51•Ζευγώλης 2000:13).

Μες σ’ εουτή τη ‘ειτονιά έχω κι εώ και ‘ρίζω
ένα κουκί βασιλικό και το κρυφοποτίζω.
Μες σ’εουτή τη ‘ειτονιά, μες σ’ εουτή τη ρούα
χαμοπετά μια πέρδικα με τη χρυσή φτερούα. (Σαρο’ιώργης)

Βέβαια, η πατινάδα δεν είναι ένα μουσικό δρώμενο που παρουσιάζεται μόνο στ’ Απεράθου ή αποκλειστικά στη Νάξο. Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, όπως π.χ. στα Επτάνησα ή στην Κρήτη, τραγουδιούνται οι λεγόμενες καντάδες ή οι πατινάδες ή μαντινάδες αντίστοιχα. Μάλιστα, στην Κρήτη, πατινάδα ονόμαζαν το τραγούδι που έλεγαν τις βραδινές ώρες, ενώ μαντινάδα αυτό που τραγουδούσαν τις πρωινές (επηρεασμένοι από τη βενετσιάνικη λέξη matin που σημαίνει πρωί).

Μέσα από τις πατινάδες, όπως και μέσα από τα γλέντια, τα πανηγύρια και παρόμοιες κοινωνικές εκδηλώσεις, οι νέοι έβρισκαν την ευκαιρία να εκφράσουν τα συναισθήματά τους προς τις κοπελούδες. Αν λάβουμε μάλιστα υπόψη μας όχι μόνο την εποχή, αλλά και τον ίδιο τον χαρακτήρα της τοπικής κοινωνίας, που ήταν ιδιαίτερα κλειστός και αυστηρός, σε τέτοιες περιστάσεις όπως αυτή, οι νιοι μπορούσαν να εκφραστούν ελεύθερα. Και αυτό εννοείται πως αφορούσε τόσο την έκφραση θετικών όσο και αρνητικών συναισθημάτων και αντιδράσεων. Π.χ. στις νεότερες πατινάδες, στα δεκαπεντασύλλαβα και οκτασύλλαβα δίστιχα που τραγουδιούνται και είναι αυτοσχέδια, οι νέοι απαριθμούν και εξυμνούν τις αρετές της κοπέλας που τους ενδιαφέρει, τους δίνουν ευχές ή τους παραπονιούνται, αν τυχόν δεν ανταποκρίνονται στον έρωτά τους.

Αγία Καταπολιανή, που ‘μαι στη ‘ειτονιά σου
και φέρε μου τα βολικά με τη ‘ειτόνισσά σου. (δίστιχο που τραγούδησε ένας Απεραθίτης που η αγαπημένη του έμενε κοντά στην εκκλησία της Καταπολιανής στ’ Απεράθου)

Ένα παράπονο θα πω μες στο στενό ετούτο.
εω δεν ήμουν τίοτα κι ήσουν εσύ το φρούτο. (πεισματικό δίστιχο που τραγούδησε ένας Απεραθίτης, όταν η κοπέλα για την οποία ενδιαφερόταν του μήνυσε ότι δεν τον θέλει, επειδή δεν ήταν από καλό σόι)

Σημειώνει ο Ζευγώλης (1962:25): «Τα ερωτικά δίστιχα, σχεδόν εξ ολοκλήρου, απηυθύντο κυρίως εις το ερώμενον πρόσωπον και φαίνεται ότι το πρώτον εγεννήθησαν από τις πατινάδες –Κρητικές Μαντινάδες- αίτινες, μεμονωμένως ή και ομαδικά, μετά μουσικών οργάνων –και άνευ αυτών- ήδοντο τας νύκτας κάτωθεν των παραθύρων των αγαπωμένων και κατόπιν προσεχώρησαν και εις τους χορούς και εις τας λοιπάς διασκεδάσεις, όπου οι ερωτόληπτοι και εν απουσία της αγαπημένης των εξέφραζον τον ψυχικόν των πόνον». Οι εκφράσεις είναι ζωντανές, δροσερές, παραστατικές, τέτοιες που μόνο το λαϊκό πνεύμα μπορεί να χρησιμοποιήσει (Ζευγώλης 2000).

Σηκώτ’ απάνω, ανοίξετε, γαιτανάτα φρύδια,
να πιούμε μια ρακόμελη με σύκα και καρύδια.

Εάν κοιμάσαι, ξύπνησε, το όνειρα σου κόψε
‘ια τελευταία μας βραδιά θε να περάσ’ απόψε.

Χελιδόνακι θα ‘ενώ να ‘ρθ’ αφωλιά να χτίσω
στο στιασμένο σου πουντί ίσως και σ’ αποκτήσω.

Εάν κοιμάσαι, ξύπνησε, ‘ειτόνισσα του Βρόντου
που θα σε κλέψω μια βραδιά στσι δώδεκα απόντου.

Έιτονοπούλα του Χρουσού και τση Κωσταντορήνης,
στον ερωτά σου μ’ έβαλες και το κορμί μου κρίνεις.

Παρόμοια μοτίβα ωστόσο έχουν και οι πατινάδες που δεν έχουν ερωτικό περιεχόμενο. Δηλαδή οι γλεντζέδες που έκαναν πατινάδα κάτω από τα σπίτια των φίλων τους εκθείαζαν τις αρετές τους –ειδικά αν οι τελευταίοι τούς υποδέχονταν στο σπίτι και τους περιποιούνταν παρά το ακατάλληλο της ώρας- ή πάλι τους παραπονιούνταν αν τυχόν δεν τους άνοιγαν (Ζευγώλης 2000:16).

Σήκως απάνω κι άνοιξε και μην κακιώνεις, Σόνια,
μα σα πο’ γλέντου θα γλεντώ δυο τρία ‘κόμα χρόνια,

Σόνια να πααίνεις πάσο
μα σιά-σιά θα σάσω.

Στ’ Απεράθου, έχουν καταγραφεί τρία είδη πατινάδας: η παλιά πατινάδα, η νεότερη πατινάδα και η πατινάδα του γάμου.

Παλιά πατινάδα. Στο βιολί ο Γιάννης Ζευγόλης, στο λαούτο ο Γιώργος Καραπάτης (Πατούχης) και στο τραγούδι η Κούλα Κληρονόμου Σιδερή. Από το cd του Απεραθίτικου Συλλόγου Νάξου “Σκοποί και τραγούδια από την Απείρανθο της Νάξου (Αθήνα, 2000).

Ξύπνα φεγγαροπρόσωπη κι έβγα στο παραθύρι
που το φεγγάρι θα σε δει και στο βουνό θα ‘ύρει.

Έβγα φέξε σα φεγγάρι
που το νου μου μου’χεις πάρει.

Στο φεγγαροβασίλεμα ήρθα στη ‘ειτονιά σου
και δε θα φύω αν δε δω κι εσένα τη θωριά σου.

Το φεγγαράκι στο βουνό
αν δεν ‘υρίσει δε gουνώ.

Παλιά πατινάδα. Στο βιολί ο Σταμάτης Μπαρδάνης (Σταματομανώλης) και στο λαούτο. Από το αρχείο της εγγόνας του Σταμάτη Μπαρδάνη, Irene Vassilas Streeter, την οποία και ευχαριστώ θερμά.

Η σκέψη σου να κοιμηθώ, πουλί μου, δε μ’ αφήνει
και η ζωή μου περιττή στο gόσμο έχει γίνει.

Ντάρι ντάρι ντάρι ντάρι,
να τα παίζαμε μακάρι.
Να τα παίζαμε μακάρι
με αυτό το παλικάρι

Βραδιάζει και παρακαλώ πότε να ξημερώσει
για να σε δουν τα μάτια μου κι ο νους μου να μερώσει.

Ντάρι ντάρι ντάρι ντάρι,
να ‘μουν στο ψαρό γκρεμνάρι.
Να ‘μουν στο ψαρό γκρεμνάρι,
ντάρι ντάρι ντάρι ντάρι.

Παλιά πατινάδα. Στο βιολί ο Γιάννης Μπαρδάνης (Σταματο’ιάννης) και στο λαούτο και το τραγούδι ο Τάκης Μάρκου. Από το προσωπικό μου αρχείο. Σ’ αυτό το κομμάτι, τα δίστιχα δεκαπεντασύλλαβα, αλλά και τα κοτσάκια δε θα μπορούσαν να ενταχθούν στη θεματική κατηγορία των εύθυμων τραγουδιών, καθώς το περιεχόμενό τους είναι νοσταλγικό και αναμνηστικό,ενώ βασικός άξονας είναι το χωριό και όλα εκείνα τα στοιχεία που έπονται του μισεμού και της απομάκρυνσης από αυτό.

Ωραία που ‘ναι την αυγή, όdα γλυκοχαράζει,
να ‘ναι κανείς στο dόπο dου και να διασκεδάζει.

Ό,τι εποχή και να ‘ναι
στο χωριό μας όμορφά ‘ναι.

Να ‘μουν μια ώρα στο χωριό να δω dο gατσιφόρα,
ν’ ακούσω και τσ’ αφροκοπιάς όdα θα πιάσει bόρα.

Ω καλό που ‘ναι το έρη-
μο χωριό το καλοκαίρι.

Όλοι μας ετράβηξες, πρωτεύουσα bαbέσα,
κι ‘ ναι τα σπίθια μας κλειστά και τα χωράφια χέρσα.

Γεια σου ωραίο μου χωριό με τσοι ωραίοι τόποι
Μα ‘ιάντα να ‘σαι ετσά φτωχό, να φεύγουν οι αθρώποι.

Ό,τι εποχή και να ‘ναι
στο χωριό μας όμορφά ‘ναι.

Ο σκοπός της παλιάς πατινάδας, σύμφωνα με τον Ζευγώλη (2000:13), είναι εκείνος ο σκοπός που ακουγόταν πριν την κατοχή.

Ξύπνημα του γάμου/ Πατινάδα του γάμου. Στο βιολί ο Γιάννης Ζευγόλης, στο λαούτο ο Γιώργος Καραπάτης (Πατούχης) και στο τραγούδι η Κούλα Κληρονόμου Σιδερή. Από το cd του Απεραθίτικου Συλλόγου Νάξου “Σκοποί και τραγούδια από την Απείρανθο της Νάξου (Αθήνα, 2000).

Μες σ’ εουτή τη ‘ειτονιά έχω και ‘ω και ‘ρίζω
ένα κουκί βασιλικό και το κρυφοποτίζω.

Έβγα στο παραθύρι να δεις τον ουρανό
πώς παίζει το φεγγάρι με τον αυγερινό.

Σα δε με θέλεις να περνώ από τη ‘ειτονιά σου,
βάλε να με σκοτώσουνε το ‘ειτονόπουλά σου.

Έβγα στο παραθύρι να δεις τι ‘ίνεται
το αίμα τση καρδιάς μου ‘ια σένα χύνεται.

Επειδή εύκολα μπορούσε κάποιος να ταιριάξει στίχους στον σκοπό της πατινάδας, τον συνήθιζαν επίσης στο τραπέζι των αρραβώνων και στο γάμο (κυρίως τη δεύτερη μέρα) για παινέματα στο νέο ανδρόγυνο. Στ’ Απεράθου, το γλέντι και το τραγούδι άρχιζε ακριβώς μετά το γάμο και διαρκούσε όλη τη νύχτα. Οι συγγενείς και οι φίλοι, αλλά και όποιος άλλος ήθελε από τους καλεσμένους, έλεγε αυτοσχέδια τραγούδια στα οποία εξυμνούνταν οι αρετές του αντρόγυνου, ενώ δίνονταν επίσης ευχές για τη ζωή τους (Οικονομίδης 1991:51). Ο γάμος γινόταν (όπως και σήμερα άλλωστε) σχεδόν πάντοτε Κυριακή και το γλέντι και τα τραγούδια διαρκούσαν ίσαμε τα ξημερώματα της Δευτέρας. Το ίδιο βέβαια γινόταν και στον αντίγαμο, οχτώ μέρες δηλαδή μετά τον γάμο (Ζευγώλης 2006α:57). Σ’ αυτές τις περιπτώσεις λοιπόν, στον αρραβώνα, στον γάμο και στον αντίγαμο, έχουμε τη λεγόμενη πατινάδα του γάμου ή αλλιώς το ξύπνημα του γάμου (ο σκοπός του γάμου είναι πολίτικος), η οποία επίσης τραγουδιόταν τις πρωινές ώρες της επομένης της τελετής, όπου φίλοι του ζευγαριού πήγαιναν έξω από το σπίτι των νεόνυμφων και τους έκαναν ευχές για το νέο τους ξεκίνημα (Ζευγώλης 2000:17).

Σήκως απάνω αντρό’υνο κι η ώρα ‘ν’ περασμένη
που να ‘εράσετε μαζί καλά κι ευτυχισμένοι.

Πατινάδα. Στο βιολί ο Γιάννης Ζευγόλης, στο λαούτο ο Γιώργος Καραπάτης (Πατούχης) και στο τραγούδι η Κούλα Κληρονόμου Σιδερή. Από το cd του Απεραθίτικου Συλλόγου Νάξου “Σκοποί και τραγούδια από την Απείρανθο της Νάξου (Αθήνα, 2000).

Μια περασμένη εποχή μες στο μυαλό μου φέρνω
που ‘σου ‘ια μένα στη ζωή ό,τ ‘ειχ’ αγαπημένο.

Θυμίσου μιαν αποκριά τσοι περασμένοι χρόνοι
που πατινάδα σου ‘κανα κ’ ήπεφτε και το χιόνι.

Θυμίσου κείνη τη βραδιά, που πέφτασιν οι στούπες
και γλυκοκουβεδιάζαμε και θα με πάρεις μου ‘πες.

Η πατινάδα τραγουδιόταν επίσης και στα γλέντια ως καθιστικό-επιτραπέζιο τραγούδι, ενώ σπάνια χορευόταν μιας και δε θεωρείτο ιδιαίτερα μερακλίδικο. Ο σκοπός της πατινάδας έχει γίνει περισσότερο γνωστός ως «ντάρι ντάρι», λόγω της χαρακτηριστικής επωδού και σε αισθητά πιο γρήγορο ρυθμό χρησιμοποιείται ως χορευτικό τραγούδι στο συρτό χορό.

_______________

Βιβλιογραφία

Ζευγώλης, Τ. 1962. Αντίλαλοι από τα τραγούδια της Νάξου. Αθήνα.
Ζευγώλης, Γ. 2000. Κείμενο και σχόλια στο cd «Σκοποί και τραγούδια από την Απείρανθο της Νάξου». Αθήνα: Απεραθίτικος Σύλλογος Νάξου.
Ζευγώλης, Γ. [1937]2006α. «Το σύγχρονο λαϊκό τραγούδι στην Απείρανθο της Νάξου». Φιλολογικά – Λαογραφικά Μελετήματα, σ. 53-103. Αθήνα.
Οικονομίδης, Δ. [1934]1991. «Το σύγχρονο λαϊκό τραγούδι της Απειράνθου Νάξου». Ναξιακά, τ. 30-31, σ. 46-55.

Το παρόν άρθρο αποτελεί ένα μικρό απόσπασμα έρευνας, η οποία πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια της εκπόνησης της διπλωματικής μου εργασίας για το Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Εφαρμοσμένης Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, υπό την εποπτεία της επίκουρης καθηγήτριας Γλωσσολογίας, Μ. Κακριδή Φερράρι. Παρουσιάστηκε στις εργασίες του 4ου Πανελλήνιου Συνεδρίου “Η Νάξος διά μέσου των αιώνων” τον Σεπτέμβριο του 2008 στην Κωμιακή της Νάξου. Θα συμπεριληφθεί στα υπό έκδοση Πρακτικά του Συνεδρίου.

Στάσεις των νεότερων γενεών των κατοίκων τ’ Απεράθου απέναντι στη μητρική τους γλώσσα – Μέρος 1ο

1. Εισαγωγή

Σκοπός της ανακοίνωσης είναι η παρουσίαση τμήματος από τα αποτελέσματα κοινωνιογλωσσικής έρευνας για το ιδίωμα τ’ Απεράθου Νάξου, μέσα στα πλαίσια της διπλωματικής μου εργασίας για το μεταπτυχιακό πρόγραμμα Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών [1] . Η έρευνα εστιάστηκε στη διερεύνηση των στάσεων των νεότερων γενεών της απεραθίτικης κοινότητας (16 έως 24 και 24 έως 35 ετών) απέναντι στο απεραθίτικο ιδίωμα, με άλλα λόγια μελετήθηκαν οι απόψεις, τα συναισθήματα και οι προθέσεις τους απέναντι στη μητρική τους ποικιλία.

2. Μεθοδολογία και στοχοθεσία έρευνας

Λαμβάνοντας υπόψη το θεωρητικό πλαίσιο που ακολουθείται σε έρευνες γλωσσικών στάσεων [2], καθώς επίσης και προηγούμενες μελέτες που έχουν γίνει για τα ελληνικά δεδομένα [3], για την παρούσα έρευνα προτιμήθηκε ο συνδυασμός δύο άμεσων μεθόδων: του γραπτού ερωτηματολογίου και της δομημένης συνέντευξης [4].

Η κατασκευή του ερωτηματολογίου βασίστηκε στην επιδίωξή μας να δοθεί η δυνατότητα στους πληροφορητές να εκφράσουν την άποψή τους πάνω σε ζητήματα που αφορούσαν το απεραθίτικο ιδίωμα, την Κοινή Νεοελληνική, αλλά και γενικότερα το σύνολο των νεοελληνικών διαλέκτων και ιδιωμάτων. Για τον λόγο αυτό, προσπαθήσαμε να συγκροτήσουμε ένα ομοιόμορφο σώμα ερωτήσεων, το οποίο θα πραγματευόταν ζητήματα γλωσσικής επιλογής και χρήσης, καθώς επίσης και γλωσσικής διατήρησης, κυρίως όμως θα επικεντρωνόταν στις στάσεις των πληροφορητών απέναντι στο απεραθίτικο ιδίωμα, αλλά και στις κοινωνικές του συνδηλώσεις, οι οποίες σχετίζονται με τον καθορισμό της απεραθίτικης ταυτότητας και τον ενδεχόμενο ρόλο του ιδιώματος ως προς αυτό το θέμα.

Η προσέγγιση των στάσεων της συγκεκριμένης ομάδας πληροφορητών πραγματοποιήθηκε με μία ποικιλία ερωτήσεων, άμεσων και έμμεσων, αλλά και με τη χρήση κλιμάκων και ερωτήσεων ελέγχου.
Για την παρούσα ανακοίνωση, επιλέξαμε να παρουσιάσουμε τα συμπεράσματα μίας συγκεκριμένης ενότητας ερωτήσεων, μέσα από την οποία επιδιώξαμε να αποσπάσουμε τη γνώμη που οι πληροφορητές έχουν διαμορφώσει για τη γλώσσα τους (αν τους αρέσει να τη μιλούν, πώς θα την χαρακτήριζαν, αν τους είναι χρήσιμη κ.λπ.), προσπαθώντας να δούμε κατά πόσο διακρίνονται οι βασικές διαστάσεις των στάσεων (γνωστική, συναισθηματική, βουλητική).

Πέρα όμως από τις άμεσες αξιολογικές κρίσεις, ζητήθηκε η γνώμη των πληροφορητών για τη στάση των υπόλοιπων Ναξιωτών, αλλά και των Αθηναίων απέναντι στ’ απεραθίτικα, ενώ προστέθηκαν και ερωτήσεις ελέγχου, προκειμένου να γίνει διασταύρωση σε συγκεκριμένες παρατηρούμενες τάσεις. Πρόθεσή μας ήταν να δούμε κατά πόσο υπάρχει η πιθανότητα το απεραθίτικο ιδίωμα να διαθέτει εμφανές γόητρο, σε σχέση με τα υπόλοιπα ιδιώματα της Νάξου, αλλά και να διερευνήσουμε το αφανές του γόητρο σε σχέση με το εμφανές γόητρο της Κοινής.

Η συλλογή των ερωτηματολογίων πραγματοποιήθηκε τον Αύγουστο και τον Δεκέμβριο του 2007 (το σύνολο των ημερών παραμονής στ’ Απεράθου και της συγκέντρωσης του υλικού ήταν 20 μέρες). Ένας παράγοντας που συνέβαλε καθοριστικά στη μαζικότερη συγκέντρωση πληροφορητών ήταν η βοήθεια που είχαμε από τοπικούς βοηθούς, οι οποίοι λειτούργησαν ως σύνδεσμοι ανάμεσα στην ερευνήτρια και τους μετέχοντες στην έρευνα [5], δημιουργώντας μία φιλική ατμόσφαιρα που ευνοούσε την αυθόρμητη έκφραση και συμπεριφορά, γλωσσική και μη [6].

3. Κοινωνιογλωσσικά στοιχεία πληροφορητών

Η υπό μελέτη ομάδα συμπεριέλαβε 28 πληροφορητές (11 άνδρες και 17 γυναίκες), μόνιμους κατοίκους τ’ Απεράθου, η ηλικία των οποίων κυμαινόταν από τα 16 έως τα 35 έτη.

Επειδή ακριβώς το θέμα της έρευνάς μας επικεντρωνόταν στις νεότερες γενιές του χωριού, θεωρήσαμε σκόπιμο να συμπεριλάβουμε στην έρευνά μας και πληροφορητές κάτω των 20 ετών [7]. Φροντίσαμε να επιλέξουμε ομιλητές και ομιλήτριες που ήταν αυτόχθονες, ενώ στην περίπτωση που δεν ήταν, επιλέξαμε εκείνους που έμεναν στ’ Απεράθου τουλάχιστον για 5 χρόνια, χρονικό διάστημα που, όπως σημειώνει ο Κουρδής (2001: 401), συντελεί στην προσαρμογή του τρόπου ζωής και στη διαμόρφωση της τοπικής κουλτούρας και φυσιογνωμίας τους.

Ως προς τη μορφωτική κλίμακα, προσπαθήσαμε να καλύψουμε ένα ευρύ φάσμα επιπέδων, με βασικό κριτήριο τη δυνατότητα των πληροφορητών να μπορούν να αιτιολογούν τις απόψεις τους. Η επαγγελματική απασχόληση των πληροφορητών κάλυψε επίσης ένα ευρύ φάσμα ιδιοτήτων, μέσα στα πλαίσια της πρόθεσής μας να συμπεριλάβουμε αντιπροσωπεύσεις όλων σχεδόν των ενεργών επαγγελμάτων που υπάρχουν στ’ Απεράθου.

4. Στάσεις απέναντι στο απεραθίτικο ιδίωμα

4.1 Αυτο-αξιολογικές αντιδράσεις απέναντι στ’ απεραθίτικα

4.1.1 Εύκολα ή δύσκολα;

Ένα από τα βασικά ερωτήματα που συμπεριλήφθηκαν στον κορμό των ερωτήσεων σχετίστηκε με την ευκολία ή τη δυσκολία του ιδιώματος, ως προς την εκμάθηση και τη χρήση του. Το συγκεκριμένο δίπολο αποτέλεσε πηγή αντιφατικών κρίσεων τόσο από τους άνδρες όσο και από τις γυναίκες, καθώς παρουσιάστηκε μία τάση χαρακτηρισμού του ως εύκολης γλώσσας, αλλά και η ακριβώς αντίθεση τάση.

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι για τη συγκεκριμένη περίπτωση οι άνδρες έτειναν στο να παρουσιάσουν μία ουδέτερη στάση, ενώ οι γυναίκες παρουσίασαν μία τάση απόδοσης ενός βαθμού δυσκολίας στο ιδίωμα, λόγω των δανείων που υπάρχουν από άλλες γλώσσες, τα οποία συντελούν τόσο στον πλούτο του λεξιλογίου του, όσο και στη δυσκολία εκμάθησής του.

Θ02 : «Έχει πολλές δύσκολες λέξεις, που είναι τελείως διαφορετικές από τις ελληνικές που ξέρουμε. Ξέρεις ότι έχει πολλές λέξεις από τα ιταλικά, τα τουρκικά;»

Είναι χαρακτηριστικό ότι όσοι και όσες δήλωσαν ότι το ιδίωμα είναι μία εύκολη γλώσσα στήριξαν την απάντησή τους στο γεγονός ότι είναι η μητρική τους γλώσσα, η αξιολόγηση δηλαδή έγινε με κέντρο αναφοράς τον ίδιο τους τον εαυτό και τη σχέση τους με το ιδίωμα.

Α02: Εύκολα γιατί είναι η μητρική μου γλώσσα.

Θ13: Γιατί μου βγαίνουνε από μοναχά dωνε, δεν κάνω ε‘ώ τί‘οτα.

Θ07: Για μας που τα μιλάμε δεν είναι. Για τους άλλους είναι όμως [δύσκολα].

Βέβαια, υπήρξαν και αρκετοί πληροφορητές (άνδρες και γυναίκες), οι οποίοι υποστήριξαν ότι η ευκολία ή η δυσκολία του ιδιώματος είναι συνυφασμένη με την ταυτότητα των ίδιων των ομιλητών που τη μιλούν ή προσπαθούν να τη μιλήσουν, κάνοντας λόγο για τους ξένους [8], οι οποίοι, κατά την άποψή τους, δυσκολεύονται να τη μιλήσουν ή να την κατανοήσουν, καθώς δεν πρόκειται για τη μητρική τους γλώσσα.

Α10: Εύκολα δεν θεωρώ για τους ξένους να τα μάθουνε. Τώρα μεταξύ μας… θεωρώ ότι είναι δύσκολα να τα μιλήσεις, δηλαδή αν από γεννησιμιού σου δεν τ’ ακούς.

Θ02: Οι άλλοι τα θεωρούν λί‘ο δύσκολα. Εύκολα για μένα, δύσκολα για τους άλλους…

Θ09: Για μένα είναι εύκολα. Είναι πολύ πκιο εύκολα δηλαδή να μιλήσω απεραθίτικα σε κάποιο παρά αθηναίικα. Γιατί τα μιλώ κάθε μέρα και μπορεί εκεί που μιλώ ας πούμε τ’ αλλουνού αθηναίικα να τα μπερδέψω, να του πω κι απεραθίτικα μαζί. Πιο εύκολα μου ‘ναι έτσι, παρά να… Για τσ’ άλλοι είναι δύσκολη. Δηλαδή πολλοί έχουνε προσπαθήσει και μόνο απεραθίτικα δε μιλούνε. Τα λένε πολύ χάλια, δε βγαίνουνε απεραθίτικα.

Αυτό που γενικότερα παρατηρήθηκε ήταν η απόδοση συγκεκριμένων χαρακτηριστικών στο ιδίωμα, όπως η δυσκολία εκμάθησης από ξένους ή Ναξιώτες, η ιδιαιτερότητά του λόγω της σύνδεσής του με την αρχαία ελληνική, τη λατινική, αλλά και την ιταλική ή την τουρκική γλώσσα, συνεπώς και η μοναδικότητά του, η οποία μάλιστα οδηγούσε και σε ανάλογες θέσεις σχετικά με την ανάγκη διατήρησής του.

4.1.2 Χρήσιμα ή άχρηστα;

Ένα επίσης σημαντικό διπολικό ζεύγος που μας απασχόλησε ήταν η χρησιμότητα ή η αχρηστία του ιδιώματος. Η γενική στάση των πληροφορητών έτεινε προς την έμφαση της χρησιμότητας του ιδιώματος, κυρίως σε επίπεδο αφοσίωσης και ταύτισης με την απεραθίτικη κοινότητα και όχι σε εργαλειακό επίπεδο, όπου η παρουσία της Κοινής ήταν πιο έντονη.

Είναι ενδιαφέρον ότι σε σχετική ερώτηση που αφορούσε την αναγκαιότητα και των δύο ποικιλιών στ’ Απεράθου, παρατηρήθηκε μία ουδέτερη στάση και στα δύο φύλα, στοιχείο που ίσως υποδηλώνει τις διαφορετικές λειτουργίες που οι δύο ποικιλίες επιτελούν, οι οποίες δεν είναι πλήρως διαχωρισμένες και πιθανόν εξαρτώνται από παράγοντες πέραν της ίδιας της περίστασης επικοινωνίας, η οποία μπορεί μερικώς να καθορίσει τη γλωσσική επιλογή. Από τις απαντήσεις ωστόσο των πληροφορητών φάνηκε ότι η χρησιμότητα του ιδιώματος εδράζεται στην εμβληματική του χρήση ως συμβόλου της απεραθίτικης έκφρασης και ταυτότητας.

Είναι ενδιαφέρον ότι ένας ομιλητής, στην προσπάθειά του να αιτιολογήσει την επιλογή του, δήλωσε ότι τ’ απεραθίτικα είναι χρήσιμα γιατί έχουν ρίζες στα αρχαία ελληνικά και τα λατινικά. Συνέδεσε, με άλλα λόγια, την αξία και τη χρησιμότητά τους με δύο γλώσσες υψηλού γοήτρου, προβάλλοντας – θα λέγαμε – ένα γνωστικό στερεότυπο σχετικά με τη μεταφορά κύρους από γλώσσες υψηλού γοήτρου, όπως είναι η αρχαία ελληνική, σε γλώσσες χαμηλού κύρους, όπως είναι τα ιδιώματα και οι διάλεκτοι [9].

Επιπλέον, ένας ακόμη ομιλητής συσχέτισε τη χρησιμότητα του ιδιώματος με την άποψη ότι αποτελεί φορέα πολιτισμού τού χωριού, αλλά και ό,τι τους χαρακτηρίζει και τους διαφοροποιεί ως κοινότητα. Μέσα από το συγκεκριμένο σχόλιο, θα μπορούσαμε εμφανέστατα να διακρίνουμε την εθνοτική ενσυναίσθηση που έχουν οι πληροφορητές, καθώς γνωρίζουν πως ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της ομάδας τους είναι και το ιδίωμα, το οποίο έχει συμβολική λειτουργία, αποτελεί δείκτη υπαγωγής τους στην έσω-ομάδα, ενώ θεωρείται επίσης αναγκαία και καθοριστική έκφραση του πολιτισμικού της συστήματος. Είναι εμφανής, λοιπόν, η στάση ενσωμάτωσης των πληροφορητών απέναντι στ’ απεραθίτικα.
Από την πλευρά των ομιλητριών, ο χαρακτηρισμός του ιδιώματος ως χρήσιμου συνδέθηκε κυρίως με τη συναισθηματική σχέση που διατηρούν απέναντί του, καθώς πρόκειται για τη μητρική τους γλώσσα.

4.1.3 Μοντέρνα ή παλιομοδίτικα;

Το διπολικό ζεύγος μοντέρνα-παλιομοδίτικα παρουσίασε τη μεγαλύτερη διασπορά απαντήσεων, γεγονός που εκφράζει την ουδέτερη στάση και των δύο φύλων ως προς την απόδοση του ενός ή του άλλου χαρακτηρισμού και ίσως μία τάση αποβολής του στερεότυπου περί ‘μοντέρνων’ και ‘παλιομοδίτικων’ γλωσσών.

Ωστόσο, κάποιες ομιλήτριες ανέφεραν ότι υπάρχει και αυτή η στάση απέναντι στη γλώσσα τους, η οποία κυρίως εκφράζεται από άτομα που έχουν αρνητική στάση απέναντί της και που συνήθως δεν είναι Απεραθίτες-μητρικοί ομιλητές:

Θ02: Παλιομοδίτικα είναι γι’ αυτοί που δεν των αρέσουνε. Για μένα όχι.
Ερευν.: Πιστεύεις πως υπάρχουν Απεραθίτες που δεν τους αρέσουν;
Θ02: Ε, στη Χώρα, στα μαγαζά που πάω, τωνε μιλώ απεραθίτικα κανονικά και ξέρεις τι μου είπε ένας στο μαγαζί που ψώνιζα, ότι εσείς, λέει, οι Απεραθίτες, μιλείτε τραγουδιστά. Ε γιάντα να το θεωρήσω παλιομοδίτικο; Πάντως πολλοί ξένοι, το μεγάλο ποσοστό των ξένων, των αρέσει, των αρέσει πάρα πολύ.

Θ13: Ε εντάξει… για μας που τα μιλούμε συχνά, θεωρούμε ότι είναι μοντέρνα με την έννοια ότι που θα μας εδεί ο άλλος θα μας επεί «ωραία που μιλάτε». Αλλά, για τσοι άλλοι, ξέρω ‘ω…

Μία από τις ομιλήτριες, μάλιστα, που έτειναν προς τον χαρακτηρισμό του ιδιώματος ως παλιομοδίτικου, σχολίασε περαιτέρω την επιλογή της, λέγοντας τα εξής:

Θ09: Ε, εντάξει, δεν είναι μοντέρνα γλώσσα αυτή, αν είναι δυνατό! Τώρα άμα τηνε μιλήσεις κάπου, σε κάποια… με μία παρέα ξένη, θα λένε ας πούμε «μα ίντα βλάχοι είν’ ευτοί;». Τώρα για μένα, δε θέλω να τη gάμω τελείως παλιομοδίτικη, σε μεσαία κατάσταση. Γιατί υπάρχουν και νέοι που των αρέσουνε να τ’ ακούνε, δε θα σε κοροϊδέψουνε.

Θα λέγαμε λοιπόν ότι μέσα από την αξιολόγηση που κάνει, δεν φαίνεται να έχει αποβληθεί εντελώς το στοιχείο της ανασφάλειας και της αυτοϋποτίμησης που νιώθει, όταν χρησιμοποιεί τη μητρική της γλώσσα παρουσία ατόμων που ανήκουν στην έξω-ομάδα.

Είναι ενδιαφέρον ότι το σύνολο περίπου των πληροφορητών συμφώνησε με τη θέση σχετικά με την αξία εκμάθησης του ιδιώματος από τους νέους, ενώ διαφώνησε με την αποκλειστική αναφορά του στις μεγαλύτερες ηλικίες, καθώς επίσης και με την άποψη ότι δεν έχει θέση στη σύγχρονη κοινωνία.

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι το ιδίωμα αποτελεί κομμάτι της ζωής των πληροφορητών, συνεπώς και της εξέλιξής τους και δεν είναι απλά ένα στατικό σύμβολο των προηγούμενων γενιών.

4.1.4 Τ’ απεραθίτικα ως γλωσσική επιλογή και χρήση

Στις ερωτήσεις που αφορούσαν την επιλογή του ιδιώματος και το κατά πόσο οι πληροφορητές αρέσκονται στη χρήση του, παρατηρήσαμε την ευνοϊκή στάση του συνόλου του δείγματος, με μία μόνο μικρή διαφορά στα ανά φύλο αποτελέσματα. Συγκεκριμένα, τα ποσοστά της θετικής στάσης των ανδρών (91% τόσο στην άμεση ερώτηση, όσο και στην ερώτηση ελέγχου) ήταν υψηλότερα σε σύγκριση μ’ αυτά των γυναικών (76% στην άμεση ερώτηση και 88% στην ερώτηση ελέγχου). Ωστόσο, η συνολική στάση του δείγματος ήταν θετική ως προς τη χρήση του ιδιώματος.

Έχει ενδιαφέρον η άποψη μιας ομιλήτριας, η οποία, αιτιολογώντας την ευνοϊκή της στάση απέναντι στο ιδίωμα, υποστήριξε ότι εάν δεν της άρεσε να το μιλά, δεν θα της άρεσε επίσης να μένει μόνιμα στο χωριό, συνεπώς θα μπορούσε να φύγει, επιλέγοντας έναν σύζυγο είτε ξενοχωριανό (από άλλο χωριό της Νάξου) είτε ξένο (Αθηναίο).

Θ11: Αν δε μου ‘ρεσε, θα ‘ψαχνα κι ένα ξένο να τονε πάρω να πάω να κλεφτούμε.

Θα μπορούσαμε ίσως να υποθέσουμε ότι για τη συγκεκριμένη ομιλήτρια η χρήση των απεραθίτικων δεν αποτελεί απλά σύμβολο της ταυτότητάς της ως Απεραθίτισσας, αλλά απόδειξη της αφοσίωσης που δείχνει απέναντι στο χωριό της. Φαίνεται, λοιπόν, να υπάρχει μία αμφίδρομη σχέση ανάμεσα στη γλωσσική αφοσίωση και την αγάπη προς το χωριό, με ό,τι συνακόλουθο μπορεί να υπάρχει (την παραμονή σ’ αυτό, την ενεργή συμμετοχή σε πολιτιστικές δραστηριότητες που αφορούν την παράδοση του χωριού κ.λπ.).

4.1.5 Τ’ απεραθίτικα ως άκουσμα

Στα αξιολογικής υφής ζεύγη χαρακτηρισμών εύηχα-κακόηχα και ωραία-άσχημα, τόσο οι άνδρες όσο και οι γυναίκες χαρακτήρισαν τ’ απεραθίτικα ως μία εύηχη και ωραία γλώσσα.

Μέσα από κάποια σχόλια ανδρών, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η θετική αξιολόγηση ήταν άμεσα συνυφασμένη με ό,τι το ιδίωμα αντιπροσωπεύει και συμβολίζει σε συλλογικό (αποτελεί την κληρονομιά, την παρακαταθήκη του χωριού, είναι ένα σύμβολο ταυτότητας των ομιλητών με τις προηγούμενες γενιές, ένα σύμβολο ταύτισης και αλληλεγγύης με τους σύγχρονους), αλλά και σε ατομικό επίπεδο (το τι αναπαριστά για τον κάθε ομιλητή ξεχωριστά). Η απεραθίτικη ταυτότητα συνδέεται με την πεποίθηση μιας κοινής προγονικής καταγωγής (πρβ. Edwards 1985• στο Κωστούλα-Μακράκη 2001: 104), συνεπώς το απεραθίτικο ιδίωμα, ως γλώσσα των προγόνων, γίνεται δείκτης των πολιτισμικών προτύπων αυτής της κοινότητας.

Πρέπει ωστόσο, να σημειωθεί ότι οι γυναίκες έκαναν έναν διαχωρισμό ανάμεσα σ’ αυτό που οι ίδιες πιστεύουν και σ’ αυτό που ενδεχομένως πιστεύουν όσοι δεν ανήκουν στην έσω-ομάδα (είτε είναι από άλλο χωριό της Νάξου, είτε από την Αθήνα), δίνοντάς μας την αφορμή να μελετήσουμε μία ακόμα διάσταση της στάσης τους, μέσα από έμμεσες ερωτήσεις σχετικά με τη μητρική τους γλώσσα (βλ. επόμενο κεφάλαιο).

Θ07: Σε μένα καλά ακούγονται, στους άλλους δεν ξέρω.

Θ09: Αυτό είναι γνώμες. Εμένα μ’ αρέσει που τ’ ακούω. Αλλά σε κάποιον άλλον μπορεί να τ’ ακούσει, ένα άλλο χωριό και να μας εκοροϊδεύγουνε. Εμένα προσωπικά μ’ αρέσουνε.

Θ13: Ε εντάξει, δεν είναι και ό,τι καλύτερο, δεν είναι γοητεία. Δεν ξέρω για κόσμο, αλλά για μας που τα μιλούμε μας αρέσει.

Ακολουθεί το β’ μέρος…

Σημειώσεις

[1] Η παρούσα ανακοίνωση αποτελεί ένα μικρό τμήμα της διπλωματικής μου εργασίας, μέσα στα πλαίσια του μεταπτυχιακού προγράμματος Γλωσσολογίας του τμήματος Φιλολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Η εργασία ολοκληρώθηκε τον Ιούλιο του 2008 και ήταν υπό την εποπτεία της επίκουρης καθηγήτριας Μ. Κακριδή-Φερράρι.
[2] Βλ. Baker 1992, Fasold 1991.
[3] Ενδεικτικά βλ. Trudgill & Tzavaras 1977, Tsitsipis 1991•2003, Καρυολαίμου 1993, Αραποπούλου 1996•2001, Χατζησαββίδης 1997, Κουρδής 1997•2001•2002•2003•2005•2007, Papapavlou 1998•2001, Ιορδανίδου & Ανδρουτσόπουλος 1999, Κατσογιάννου 1999, Χατζηδάκη 1997•1999, Πλαδή 2001, McEntee-Atallanis & Pouloukas 2001, Βερβίτης & Καπουρκατσίδου 2003, Sivas 2003, Τσιπλάκου 2003, Φραγκιαδάκης 2005, Χλιμιτζά 2005.
[4] Θα πρέπει να σημειωθεί ότι δεν επιχειρήθηκε κάποια πιλοτική έρευνα πριν τη διεξαγωγή της επίσημης έρευνας και αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι ένα μεγάλο μέρος της κατασκευής του ερωτηματολογίου βασίστηκε σε προηγούμενες κοινωνιογλωσσικές έρευνες που αφορούν τόσο τον ελλαδικό χώρο (βλ. υποσημείωση 3), όσο και το εξωτερικό (βλ. ενδεικτικά Gal 1979, Baker 1992).
[5] Και ο Κουρδής (2003:2) σημειώνει την καθοριστική βοήθεια των τοπικών βοηθών, οι οποίοι συνέβαλαν στη διαμόρφωση ενός φιλικού περιβάλλοντος ειδικά για ένα θέμα, όπως η γλώσσα, που θεωρείται διακριτικά «ταμπού» στη Θεσσαλία.
[6] Ευχαριστώ θερμά τις Μαριέττα Ζαφείρη, Πόπη Ζαζάνη και Δέσποινα Ζαφείρη για την πολύτιμη βοήθειά τους στη συγκέντρωση πληροφορητών.
[7] Στην έρευνα του Κουρδή (2001: 401) για τις γλωσσικές στάσεις απέναντι στο θεσσαλικό ιδίωμα, δεν επελέγησαν ομιλητές κάτω των 20, καθώς, σύμφωνα με τον ερευνητή, οι ηλικίες κάτω των 20 δεν έχουν σχηματοποιημένη άποψη για τα ελληνικά γλωσσικά συστήματα.
[8] Οι όροι ξένοι, ξενικά και ξένα παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον ως προς την προσέγγιση του αυτοπροσδιορισμού και της εθνοτικής ταυτότητας των πληροφορητών, καθώς, όπως φάνηκε μέσα από τις απαντήσεις τους, μ’ αυτούς τους όρους προβάλλουν τις αναπαραστάσεις τους σε σχέση με την έξω-ομάδα, κυρίως δε αυτούς που παρουσιάζουν διαφορές σε θέματα γλώσσας, νοοτροπίας, τρόπου ζωής, κοσμοαντίληψης, αλλά και σε σχέση με τη μόνιμη κατοικία τους.
[9] Για την πληρέστερη κατανόηση της συγκεκριμένης στάσης, θα μπορούσε να παρατεθεί ένα περιστατικό το οποίο συνέβη στην ερευνήτρια, κατά την επαφή της με κατοίκους του χωριού. Συγκεκριμένα, κατά τη διάρκεια μιας συζήτησης με μέσης ηλικίας κατοίκους, όπου και γινόταν μία σύντομη ενημέρωση για τον σκοπό της έρευνας, ένας Απεραθίτης δήλωσε με περηφάνια ότι η γλώσσα του έχει καταβολές από την αρχαία ελληνική. Συγκεκριμένα ανέφερε τη φράση ‘ο διάο σκα’, λέγοντας ότι είναι αρχαιοελληνική φράση, ενώ δεν ήταν τίποτα άλλο από τη σύντμηση των λέξεων ‘ο διάολος σκάει’. Η ιδιομορφία, θα λέγαμε, και η ιδιαιτερότητα κάποιων φράσεων, παροιμιών κ.λπ. είναι άμεσα συνυφασμένες με την υψηλού γοήτρου αρχαία φάση της Ελληνικής γλώσσας.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

BAKER, C. 1992. Attitudes and language. Clevedon: Multilingual Matters Ltd.
EDWARDS, J. 1985. Language, society and identity. Οξφόρδη: Basil Blackwell. (παρατίθεται στο Κωστούλα-Μακράκη 2001).
FASOLD, R. [1984]1991. The sociolinguistics of society. Oxford: Blackwell.
GAL, S. 1979. Language shift. Social determinants of linguistic change in bilingual Austria. New York: Academic Press.
MCENTEE-ATALLANIS, L. & POULOUKAS, S. 2001. Issues of identity and power in a Greek-Cypriot Community. Journal of multilingual and multicultural development, 22 (1), 19-38.
PAPAPAVLOU, A. N. 1998. Attitudes toward the Greek-Cypriot dialect: sociocultural implications. International Journal of the Sociology of Language 134: 15-28.
PAPAPAVLOU, A. 2001. Mind your speech: Language Attitudes in Cyprus. Journal of multilingual and multicultural development. 22 (6): 491-501.
SIVAS, E. 2003. Γλωσσικές ιδεολογίες και κοινωνιογλωσσική κατάσταση στη σημερινή κοινότητα της Κύπρου. Ανακοίνωση στο 6ο Διεθνές Συνέδριο Ελληνικής Γλωσσολογίας (Πανεπιστήμιο Κρήτης, Εργαστήριο Γλωσσολογίας Ρέθυμνο, 18-21 Σεπτεμβρίου 2003).
TABOURET-KELLER, A. 1997. Language and identity. Στο The Handbook of Sociolinguistics, επιμ. Coulmas, F. Οξφόρδη: Basil Blackwell. (παρατίθεται στο Κωστούλα-Μακράκη).
TSITSIPIS, L. 1991. Terminal-fluent speaker interaction and the contextualization of deviant speech. Journal of Pragmatics 15, 153-173.
TSITSIPIS, L. 2003. Implicit linguistic ideology and the erasure of Arvanitika (Greek-Albanian) discourse. Journal of Pragmatics 35, 539-558.
TRUDGILL, P. & TZAVARAS G. 1977. Why Albanians-Greeks are not Albanians. Language in Attica and Biotia. Στο Giles, H. (ed.) Language, ethnicity and intergroup relations. London: Academic Press, 171-184. (παρατίθεται στο Fasold 1991).
ΑΡΑΠΟΠΟΥΛΟΥ, Μ. 1996. ‘Δημοτική’, ‘Καθαρεύουσα’ και οι στάσεις των νέων. Στο «Ισχυρές»-«Ασθενείς» Γλώσσες στην Ευρωπαϊκή Ένωση: Όψεις του γλωσσικού ηγεμονισμού (Πρακτικά Ημερίδας, 25 Απριλίου 1996), 149-159. Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας.
ΑΡΑΠΟΠΟΥΛΟΥ, Μ. 2002. ‘Δημοτική’, ‘Καθαρεύουσα’ και οι στάσεις των δύο φύλων. Στο Γλώσσα- Γένος- Φύλο, επιμ. Παυλίδου, Θ.-Σ., 171-206. Θεσσαλονίκη: Παρατηρητής.
ΒΕΡΒIΤΗΣ, Ν. & ΚΑΠΟΥΡΚΑΤΣIΔΟΥ, Μ. 2003. Οι χρήσεις της Τσιγγάνικης και οι γλωσσικές στάσεις των ομιλητών της απέναντι στην Τσιγγάνικη και την Ελληνική. Ανακοίνωση στο 6ο Διεθνές Συνέδριο Ελληνικής Γλωσσολογίας (Πανεπιστήμιο Κρήτης, Εργαστήριο Γλωσσολογίας Ρέθυμνο, 18-21 Σεπτεμβρίου 2003).ΙΟΡΔΑΝΙΔΟΥ, Α. & Γ. ΑΝΔΡΟΥΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. 1999. ‘Πήρανε τη γλώσσα στο … κρανίο’: στάσεις των Μ.Μ.Ε. απέναντι στη γλώσσα των νέων. Στο Ελληνική Γλωσσολογία ‘97 (Πρακτικά του Γ΄ Διεθνούς Γλωσσολογικού Συνεδρίου για την Ελληνική Γλώσσα, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Τομέας Γλωσσολογίας), επιμ. Α. Μόζερ, 586-595. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.
ΚΑΡΥΟΛΑΙΜΟΥ, Μ. 1993. Μεταγλωσσικά σχόλια και γλωσσικές στάσεις. Μελέτες για την ελληνική γλώσσα (Πρακτικά της 14ης ετήσιας συνάντησης του Τομέα Γλωσσολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, 27-29 Απριλίου 1993), 459-473. Θεσσαλονίκη.
ΚΑΤΣΟΓΙΑΝΝΟΥ, Μ. 1999. Ελληνικά της Κάτω Ιταλίας: η κοινωνιογλωσσολογική άποψη. Στο Μόζερ Α. (εκδ.), Ελληνική Γλωσσολογία, Πρακτικά του Γ΄ Διεθνούς Γλωσσολογικού Συνεδρίου για την Ελληνική Γλώσσα. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, 605-613.
ΚΟΥΡΔΗΣ, Ε. 1997. Παράγοντες κοινωνιογλωσσικού στιγματισμού του τοπικού ιδιώματος της Θεσσαλίας. Μελέτες για την ελληνική γλώσσα. (Πρακτικά της 17ης ετήσιας συνάντησης του Τομέα Γλωσσολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, 20-24 Απριλίου 1996), 577-590. Θεσσαλονίκη.
ΚΟΥΡΔΗΣ, Ε. 2001. Αξιολογικές αντιδράσεις στη χρήση τοπικών διαλέκτων: Η περίπτωση του θεσσαλικού ιδιώματος. Ελληνική Γλωσσολογία ‘99 (Πρακτικά του 4ου Διεθνούς Συνεδρίου Ελληνικής Γλωσσολογίας, Πανεπιστήμιο Κύπρου, Λευκωσία, Σεπτέμβριος 1999), 399-407. Θεσσαλονίκη: University Studio Press.
ΚΟΥΡΔΗΣ, Ε. 2002. Απόδοση διαλεκτικής ταυτότητας από τους κατοίκους της πρωτεύουσας σε μορφές της επαρχιακής ελληνικής. Γλωσσολογικές έρευνες για την ελληνική (Πρακτικά του 5ου Διεθνούς Συνεδρίου Ελληνικής Γλωσσολογίας, 13-15 Σεπτεμβρίου 2001), επιμ. Ch. Clairis. Σορβόννη, Παρίσι: L’ Harmattan.
ΚΟΥΡΔΗΣ, Ε. 2003. Αξιολογικές αντιδράσεις Θεσσαλών πληροφορητών στο τοπικό τους ιδίωμα. Ανακοίνωση στο 6ο Διεθνές Συνέδριο Ελληνικής Γλωσσολογίας (Πανεπιστήμιο Κρήτης, Εργαστήριο Γλωσσολογίας, Ρέθυμνο, 18-21 Σεπτεμβρίου 2003).
ΚΟΥΡΔΗΣ, Ε. 2007. Θεσσαλικό ιδίωμα: από τα κοινωνικά σημεία στη γλωσσική ιδεολογία. Βόλος: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Θεσσαλίας.
ΚΩΣΤΟΥΛΑ-ΜΑΚΡΑΚΗ, Ν. 2001. Γλώσσα και κοινωνία-Βασικές έννοιες. Γλώσσα- Εκπαίδευση- Κοινωνία. Αθήνα: Μεταίχμιο.
ΠΛΑΔΗ, Μ. 2001. Γλωσσικές στάσεις και διαλεκτική υποχώρηση. Μελέτες για την ελληνική γλώσσα (Πρακτικά της 21ης ετήσιας συνάντησης του Τομέα Γλωσσολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, 12-14 Μαΐου 2000), 618-629. Θεσσαλονίκη: Τομέας Γλωσσολογίας.
ΤΣΙΠΛΑΚΟΥ, Σ. 2003. Στάσεις απέναντι στη γλώσσα και γλωσσική αλλαγή: μια αμφίδρομη σχέση; Ανακοίνωση στο 6ο Διεθνές Συνέδριο Ελληνικής Γλωσσολογίας (Πανεπιστήμιο Κρήτης, Εργαστήριο Γλωσσολογίας Ρέθυμνο, 18-21 Σεπτεμβρίου 2003).
ΦΡΑΓΚΙΑΔAΚΗΣ, Γ. 2005. Γλωσσικές στάσεις και κίνητρα εκμάθησης της ελληνικής ως δεύτερης/ ξένης γλώσσας. Μελέτες για την ελληνική γλώσσα (Πρακτικά της 25ης ετήσιας συνάντησης του Τομέα Γλωσσολογίας του τμήματος Φιλολογία της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, 7-9 Μαΐου 2004). 629-638. Θεσσαλονίκη.
ΧΑΤΖΗΔAΚΗ, A. 1997. Η ελληνική διάλεκτος της ΜΑριούπολης. Διατήρηση ή μετακίνηση; , Α.-Φ. Χριστίδης (επιμέλεια), Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου. «Ισχυρές» και «ασθενείς» γλώσσες στην Ευρωπαϊκή ένωση: Όψεις του γλωσσικού ηγεμονισμού. Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, σελ 518-524.
ΧΑΤΖΗΔAΚΗ, Α. 1999. Οι ελληνικές διάλεκτοι της περιοχής της Μαριούπολης (Ουκρανία): μια κοινωνιογλωσσική μελέτη. Στο Δαμανάκης, Μ. & Μιχελακάκη, Θ. (εκδ.), Ελληνόγλωσση εκπαίδευση στο εξωτερικό. Πρακτικά Πανελλήνιου-Πανομογενειακού Συνεδρίου, 26-28 Ιουνίου 1998. Ρέθυμνο: Ε.ΔΙΑ.Μ.ΜΕ, 383-393.
ΧΑΤΖΗΣΑΒΒIΔΗΣ Σ., 1997: Οι «ασθενείς» γλώσσες της Ευρωπαϊκής ένωσης και η στάση τους απέναντι στον γλωσσικό ηγεμονισμό: η περίπτωση της ρομανές, Α.-Φ. Χριστίδης (επιμέλεια), Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου. «Ισχυρές» και «ασθενείς» γλώσσες στην Ευρωπαϊκή ένωση: Όψεις του γλωσσικού ηγεμονισμού. Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, σελ 423-430.
ΧΛΙΜΙΤΖΑ, Ε.-Μ. 2005. Μεταγλωσσικά δημοσιεύματα στα ελληνικά portals. Γλώσσα 60 (Άνοιξη), 74-88.

Το παρόν άρθρο αποτελεί απόσπασμα έρευνας, η οποία πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια του σεμιναρίου της Διαλεκτολογίας του μεταπτυχιακού προγράμματος της Εφαρμοσμένης Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, υπό την εποπτεία της επίκουρης καθηγήτριας Γλωσσολογίας, Μ. Κακριδή Φερράρι. Παρουσιάστηκε στις εργασίες της 4ης Συνάντησης Μεταπτυχιακών Φοιτητών του Πανεπιστημίου Αθηνών, τον Ιούνιο του 2007 (αίθουσα Ι. Δρακόπουλος, Κεντρικό κτίριο Πανεπιστημίου Αθηνών), ενώ περιλαμβάνεται στο βιβλίο πρακτικών με την εξής βιβλιογραφική παραπομπή: Ξεφτέρη, Μ. 2009. “Κοινωνιογλωσσική προσέγγιση του ιδιώματος τ’ Απεράθου Νάξου (όπως διατηρείται στην Αθήνα)”. Στο Πρακτικά 4ης Συνάντησης Μεταπτυχιακών Φοιτητών του τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, σ. 251-260. Αθήνα.

1. Εισαγωγή

Σκοπός αυτής της ανακοίνωσης είναι η παρουσίαση των αποτελεσμάτων κοινωνιογλωσσικής έρευνας για το ιδίωμα τ’ Απεράθου Νάξου [1]. Η έρευνα εστιάστηκε στην περιγραφή των πιο χαρακτηριστικών και συχνών γλωσσικών φαινομένων του ιδιώματος (φωνητική, μορφολογία, σύνταξη), όπως αυτό διατηρείται μέσα σε κοινωνικά δίκτυα (συγγενικές, οικογενειακές και φιλικές σχέσεις), τα οποία έχουν αναπτυχθεί στους κόλπους μιας σύγχρονης πόλης, όπως είναι η Αθήνα. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στη μελέτη των περιστάσεων επικοινωνίας και των παραμέτρων της (μέτοχοι, χρόνος και τόπος διεξαγωγής της επικοινωνίας, λειτουργία και σκοπός των εκφωνημάτων). Η έρευνα συμπληρώθηκε, τέλος, από τη διερεύνηση των στάσεων των ομιλητών απέναντι στο ιδίωμα και την απεραθίτικη κοινότητα, καθώς και απέναντι στην Κοινή Νέα Ελληνική (στο εξής: ΚΝΕ).

2. Το ιδίωμα τ’ Απεράθου Νάξου

Το ιδίωμα τ’ Απεράθου ανήκει στην ομάδα των νοτίων ελληνικών ιδιωμάτων και μιλιέται στη βορειοανατολική περιοχή της Νάξου, περιλαμβάνοντας τους κατοίκους του ορεινού χωριού Απείρανθος ή Απεράθου, του Δανακού και του παραθαλάσσιου οικισμού Τριάκαθα ή Μουτσούνα. Το ιδίωμα των παραπάνω χωριών παρουσιάζει διαφοροποιητικά χαρακτηριστικά ως προς τη φωνητική, τη μορφολογία, τη σύνταξη και το λεξιλόγιο [2], σε σύγκριση με τα ιδιώματα των υπόλοιπων χωριών της Νάξου [3]. Πέρα όμως από τις γλωσσικές διαφορές, οι κάτοικοί του παρουσιάζουν διαφορές στα ήθη και τα έθιμα, αλλά και τις αντιλήψεις (παλαιότερα επίσης και ως προς την ενδυμασία).

Σύμφωνα με μία λαϊκή παράδοση του χωριού, πολλές οικογένειες είχαν τις ρίζες τους στην Κρήτη. Μάλιστα, η παράδοση αυτή είχε πλαισιωθεί από απόψεις πολλών επιστημόνων και μελετητών, οι οποίοι μιλούσαν για την πιθανότητα ύπαρξης εποικισμού από την Κρήτη στ’ Απεράθου, χωρίς όμως κάτι τέτοιο να μπορεί να τεκμηριωθεί ιστορικά, παρ’ όλες τις ομοιότητες που μπορεί κανείς να παρατηρήσει σε θέματα γλώσσας και τέχνης [4]. Η άποψη αυτή στηρίχτηκε κυρίως στην ομοιότητα που υπάρχει ανάμεσα στα γλωσσικά συστήματα των δύο τόπων. Το πλήθος, η ιδιορρυθμία και η μοναδικότητα των κοινών αυτών γνωρισμάτων αποτελούν τουλάχιστον ένα έναυσμα για μία συζήτηση σχετικά με την πιθανότητα ύπαρξης εποικιστικής σχέσης ανάμεσα στους κατοίκους αυτών των περιοχών, καθώς και ως προς την πιθανότητα αυτός ο εποικισμός να επηρέασε γλωσσικά το απεραθίτικο ιδίωμα. Κάτι τέτοιο ωστόσο θα μπορούσε να εδραιωθεί μόνο με τη συνδρομή συμπληρωματικών στοιχείων, κυρίως όμως μέσα από την ιστορική και βασισμένη σε επίσημες πηγές τεκμηρίωση. Μπορούμε να πούμε ότι η άποψη περί εποικισμού χρησιμεύει στους κατοίκους τ’ Απεράθου στο να ερμηνεύσουν τις διαφορές του απεραθίτικου ιδιώματος από τα λοιπά ναξιώτικα ιδιώματα. Επιπλέον, κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει το γεγονός ότι αρκετά ιδιωματικά στοιχεία του απεραθίτικου ιδιώματος απαντούν και σε άλλα ναξιώτικα χωριά, καθώς αφορούν γλωσσικά φαινόμενα που παρατηρούνται σε όλα σχεδόν τα κυκλαδίτικα ιδιώματα ή γενικότερα στα νότια νεοελληνικά.

3. Διαλεκτικό υλικό

Το διαλεκτικό υλικό που αξιοποιήθηκε αποτελείται από προφορικά κείμενα οκτώ ομιλητών (τέσσερις άνδρες και τέσσερις γυναίκες), οι οποίοι γεννήθηκαν και μεγάλωσαν στην Απείρανθο της Νάξου, αλλά κατά την ενηλικίωσή τους αναγκάστηκαν να μετακινηθούν προς την Αθήνα, κυρίως για εύρεση εργασίας. Τα κείμενα αυτά, στο μεγαλύτερο ποσοστό τους, είναι διάλογοι και συζητήσεις με μετέχοντες τούς υπό εξέταση ομιλητές, αλλά και άλλους παριστάμενους Απεραθίτες δεύτερης και τρίτης γενιάς. Πολύ συχνά οι συζητήσεις αυτές διανθίζονται με όχι ιδιαίτερα εκτενείς αφηγήσεις, οι οποίες λειτουργούν ανατροφοδοτικά για τη συνέχιση του διαλόγου. Υπάρχουν επίσης και κείμενα τα οποία είναι αμιγώς αφηγηματικά, μέσα στα πλαίσια άτυπων συνεντεύξεων-συζητήσεων που διεξήγαγε η ερευνήτρια με κάποιους από τους ομιλητές σε διαφορετικές, βέβαια, χρονικές στιγμές.

Το συγκεκριμένο υλικό συγκεντρώθηκε αρχικά για λαογραφικούς σκοπούς, καθώς στόχος ήταν η καταγραφή πραγματικών ιστοριών, συνηθειών, ηθών και εθίμων από τ’ Απεράθου, μέσα από τα βιώματα και τις εμπειρίες των συγκεκριμένων ομιλητών. Με αφορμή κάποιες οικογενειακές κυρίως συγκεντρώσεις και με ανάλογα εναύσματα που δίνονταν από την ερευνήτρια (η οποία διατηρεί συγγενικούς δεσμούς με τους περισσότερους ομιλητές), μαγνητοφωνήθηκαν συζητήσεις και αφηγήσεις που αφορούσαν το χωριό και τους κατοίκους του και οι οποίες απομαγνητοφωνήθηκαν τελικά για τις ανάγκες και αυτής της έρευνας.

Έτσι, η αρχική στοχοθεσία, της οποίας οι ομιλητές είχαν επίγνωση, αποτέλεσε έναν θετικότατο παράγοντα προκειμένου να αποφευχθεί -όσο είναι δυνατό κάτι τέτοιο- το «παράδοξο του παρατηρητή» και να καταγραφεί η αβίαστη γλωσσική συμπεριφορά των ομιλητών. Δεν έγινε προσπάθεια εκμαίευσης ιδιωματικού λόγου, καθώς κάτι τέτοιο θα αλλοίωνε τη φυσικότητα και την αυθεντικότητα του υλικού, ενώ αυτό που κυρίως επιδιώχθηκε μέσα από τη μέθοδο της άμεσης παρατήρησης ήταν η συγκέντρωση όσο το δυνατόν περισσότερων ωρών συζήτησης και διαλόγου, αξιοποιώντας όσες ευκαιρίες παρουσιάστηκαν, όπου και οι ομιλητές ήταν συγκεντρωμένοι σε έναν κοινό τόπο.

Οι ομιλητές δεν γνώριζαν ότι το καταγεγραμμένο υλικό θα μπορούσε να αξιοποιηθεί για γλωσσική έρευνα, ήταν ωστόσο γνώστες της παρουσίας μαγνητοφώνου, αν και δεν φάνηκε να τους ενοχλεί ή να τους εμποδίζει σε κάτι. Δεν παρατηρήθηκε, δηλαδή, κάποια επιτηδευμένη προσπάθεια ενίσχυσης ή μη του ιδιωματικού τους λόγου, καθώς, κατά την μελέτη του υλικού, η χρήση γλωσσικών τύπων της ΚΝΕ ήταν συχνή, ενώ επιπλέον η καταγεγραμμένη γλωσσική τους συμπεριφορά δε διέφερε από την καθημερινή γλωσσική πρακτική τους, όπως αποδείχθηκε μέσα από άμεση παρατήρηση.

Πέρα από το προφορικό υλικό, αξιοποιήθηκε επίσης και γραπτό διαλεκτικό υλικό, το οποίο λειτούργησε περισσότερο συμπληρωματικά, μέσα στα πλαίσια της προσπάθειάς μας να συγκρίνουμε την παρουσία κάποιων γλωσσικών φαινομένων σε σχέση με το προφορικό σώμα κειμένων. Το συγκεκριμένο γραπτό υλικό αφορά: α) διηγήσεις, οι οποίες είχαν εκδοθεί σε ημερολογιακή έκδοση του Συλλόγου Απεραθιτών Νάξου το 1986 και β) ποίηση, τραγούδια και κοτσάκια [5] ανώνυμων στιχουργών του χωριού, που είτε έχουν μελοποιηθεί με παραδοσιακούς σκοπούς, είτε αποτελούν τις λεγόμενες πατινάδες [6], οι οποίες κατεγράφησαν εν τη γενέσει τους.

4. Ομιλητές και περιστάσεις χρήσης του ιδιώματος

Αυτό που πρέπει να τονιστεί είναι ότι το προφορικό υλικό είναι ενδεικτικό όχι του ιδιώματος που μιλιέται από μόνιμους κατοίκους της Απειράνθου, αλλά του ιδιώματος όπως διατηρήθηκε και διατηρείται από Απεραθίτες εσωτερικούς μετανάστες στην Αθήνα, με την ομολογουμένως έντονη επίδραση της ΚΝΕ σε όλα τα επίπεδα. Και οι οχτώ ομιλητές αποτελούν την πρώτη γενιά ενήλικων Απεραθιτών που ήρθαν στην Αθήνα κατά την δεκαετία του ’50, προς αναζήτηση εργασίας και μιας καλύτερης ποιότητας ζωής. Η ηλικία τους, κατά την διεξαγωγή της έρευνας (2000-2001), κυμαινόταν από τα 65 έως τα 82 χρόνια (μέσος όρος ηλικίας: 72 χρόνια), ενώ η επαγγελματική τους ενασχόληση, πριν συνταξιοδοτηθούν, είχε να κάνει κυρίως με χειρωνακτικές και πρακτικές εργασίες (οικοδόμος, μπακάλης, ράφτης, λαουτιέρης, υπάλληλος, καθαρίστρια).

Οι ομιλητές συνδέονται μεταξύ τους με δεσμούς κυρίως συγγενικούς (αδέρφια, σύζυγοι, ανίψια) και φιλικούς (φίλοι, γείτονες), ενώ αποτελούν μέλη κοινωνικών δικτύων, στοιχείο που παίζει ρόλο στη διατήρηση του ιδιώματος, το οποίο συμβολίζει αξίες αλληλεγγύης και αμοιβαιότητας [7]. Συγκεκριμένα, οι περιοχές που κατοικούν οι συγκεκριμένοι ομιλητές είναι οι Άγιοι Ανάργυροι και το Γαλάτσι, περιοχές στις οποίες το ναξιώτικο, και δη απεραθίτικο στοιχείο, είναι έντονο. Το συγκεκριμένο κοινωνικό δίκτυο είναι πυκνό, αλλά και πολυνηματικό, καθώς τα πρόσωπα συνδέονται μεταξύ τους με περισσότερες της μιας ιδιότητας (συγγενείς, γείτονες, φίλοι, συνεργάτες).

Αυτό που παρατηρήθηκε είναι ότι οι συγκεκριμένοι ομιλητές χρησιμοποιούν το ιδίωμα μόνο μέσα στα πλαίσια του οικογενειακού, οικείου και διαπροσωπικού περιβάλλοντος, ενώ και σε ανάλογες ερωτήσεις της ερευνήτριας απάντησαν ότι μιλούν το ιδίωμα όταν οι συνομιλητές τους είναι Ναξιώτες (κυρίως Απεραθίτες) και γενικότερα όταν ανήκουν στο οικείο περιβάλλον (οικογένεια, φίλοι, γείτονες). Σε συναναστροφές τους με μη Ναξιώτες ή όταν βρίσκονται σε επίσημα περιβάλλοντα, όπως δημόσιες υπηρεσίες κ.λπ., μιλούν την ΚΝΕ, αποφεύγοντας τη βαριά προφορά και μαρκαρισμένες λέξεις του απεραθίτικου λεξιλογίου.

5. Γλωσσικά φαινόμενα του ιδιώματος τ’ Απεράθου

5.1 Φωνητική

Ένα πολύ σημαντικό φωνητικό φαινόμενο του ιδιώματος, το οποίο απαντά και στην Κρήτη, είναι η προφορά του φθόγγου /k/ ύστερα από τα φωνήεντα /e/ ή /i/, η οποία είναι ουρανικότερη σε σύγκριση με της ΚΝΕ (Οικονομίδης 1952: 223• Ζευγώλης 1956, 2006: 28). Σ’ αυτήν την περίπτωση, το /k/, χωρίς να προφέρεται ως [ts] καθαρό, πλησιάζει τον τσιτακισμό (Ζευγώλης 1937, 2006: 56• 1998: 32). Στο συγκεκριμένο προφορικό υλικό, μόνο μια ομιλήτρια παρουσίασε τσιτακισμό (σε τρεις μόνο λέξεις: [tse] : και, [e'tsi] : εκεί, [đimi'tratsis] : Δημητράκης), ενώ όλοι οι υπόλοιποι ομιλητές (συμπεριλαμβανομένης και της παραπάνω ομιλήτριας) είχαν έντονη την ουρανική προφορά του φθόγγου.

Η υπερωική προφορά του /λ/ [8] πριν από τα φωνήεντα /a/, /o/, /u/ αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό γλωσσικό φαινόμενο του απεραθίτικου ιδιώματος. Όπως σε όλα τα χωριά των Σφακίων [9], σε κάποιες Ρεθυμνιώτικες επαρχίες και στ’ Ανώγεια, έτσι και στ’ Απεράθου, το σύμφωνο /λ/, πριν από τα φωνήεντα αυτά προφέρεται «λίαν παχύ, τῆς γλώσσης ἐφαπτομένης ἐπὶ τοῦ οὐρανίσκου καὶ πρὸς τὰ ἔνδον αὐτοῦ» (Οικονομίδης 1952: 223), χωρίς η γλώσσα ν’ αγγίζει τον ουρανίσκο, όπως σχεδόν το αγγλικό /r/ (Ζευγώλης 1998: 44• Κοντοσόπουλος 2001: 61). Συγκεκριμένα, πρώτος ο Χατζιδάκις (1905: 177• στο Ζευγώλης 1998: 44) περιέγραψε με ακρίβεια την προφορά αυτού του φθόγγου: «Κατὰ τὴν προφορὰν τούτου ἡ γλῶσσα ἐν τῷ στόματι αἰωρεῖται καὶ ἐκτείνεται καὶ κεκυρτωμένοις ὑπό τι τοῖς πρόσθεν ἄκροις προσπελάζει τῷ οὐρανῷ, ἀλλ’ οὐδαμοῦ ἅπτεται αὐτοῦ». Όπως σημειώνει ο Ζευγώλης (1998: 44), σε κανένα από τα άλλα χωριά της Νάξου, πλην του Δανακού που έχει αποικιστεί σε πολύ μεγάλο ποσοστό από Απεραθίτες, δεν υπάρχει αυτή η προφορά. Όσον αφορά το προφορικό υλικό που αξιοποιήθηκε, η προφορά αυτή ήταν συχνή απ’ όλους τους ομιλητές, ενώ και οι ίδιοι θεωρούν πως πρόκειται για ένα στοιχείο του ιδιώματος που τους χαρακτηρίζει ως Απεραθίτες (σύμβολο έσω-ομάδας) και τους διαφοροποιεί από τους υπόλοιπους (την έξω-ομάδα).

Παρατηρήθηκε, επίσης, η δάσυνση του /t/ σε /θ/ στη συνιζημένη συλλαβή (τι+Φ > θι-) κυρίως στο γραπτό υλικό (σπιθιού : σπιτιού, ξενιθιά : ξενιτιά, μαθιά : ματιά). Πρόκειται για ένα φωνητικό φαινόμενο, το οποίο είναι από τα κυριότερα της κρητικής διαλέκτου, καθώς απαντά σ’ όλο το νησί, εκτός από τον νομό Λασιθίου και συγκεκριμένα στη Σητεία (Ζευγώλης 1998: 32• Κοντοσόπουλος 2001: 30) [10]. Στα υπόλοιπα ναξιώτικα χωριά, το συνηζιμένο τι- διατηρείται κατά κανόνα, χωρίς να υπάρξει δάσυνση του τ, αν και υπάρχει μερική τροπή του σε θι- στα χωριά Φιλώτι και Κωμιακή. Σύμφωνα με τον Ζευγώλη (1956, 2006: 26• 1998: 33 κ.εξ.), αυτό ίσως να οφείλεται σε επίδραση από το απεραθίτικο ιδίωμα [11]. Στο προφορικό διαλεκτικό υλικό υπήρξαν περιπτώσεις (όχι πάρα πολλές), όπου απαντούσε το φαινόμενο, η παρουσία ωστόσο των αντίστοιχων τύπων της ΚΝΕ ήταν πιο συχνή, στοιχείο που ίσως δείχνει την υποχώρηση του συγκεκριμένου φωνητικού κανόνα.

Ένα φαινόμενο, που είναι κοινό σ’ όλα τα ναξιώτικα χωριά, είναι η σίγηση του /γ/ ανάμεσα σε φωνήεντα, αλλά και στην αρχή λέξης (ειτονιά : γειτονιά, ιατί : γιατί, θα ύρει : θα γύρει, να ‘ενώ : να γίνω, λίο : λίγο, λέανε : λέγανε, εώ : εγώ, απαλλάια : απαλλάγια). Το φαινόμενο αυτό, σύμφωνα με τον Κοντοσόπουλο (2001: 58), αποτελεί ένα από τα κυριότερα φαινόμενα της κυκλαδίτικης προφοράς, ωστόσο δεν παρατηρείται σε όλες ανεξαιρέτως τις λέξεις: αγαθός, αγαπώ, αγώι : αγώγι κ.λπ. (Οικονομίδης 1952: 226). Στο προφορικό, αλλά και στο γραπτό υλικό, παρατηρήθηκαν παράλληλα οι αντίστοιχοι τύποι της ΚΝΕ, οι οποίοι βρίσκονταν σε ελεύθερη εναλλαγή με τους ιδιωματικούς. Μέσα στα πλαίσια των αποβολών συμφώνων, παρατηρήθηκε, επίσης, η αποβολή των /đ/, /m/, /n/, /p/ (έπεψες : έπεμψες, καένα : κανένα, υχιά : νυχιά, τίοτα : τίποτα, ‘ια ‘ε : για ιδέ).

Παρατηρήθηκε, επίσης, η ανάπτυξη του ‘άλογου’ /γ/ ανάμεσα στο /v/ και τη ρηματική κατάληξη –ω (ανάβγει : ανάβει, βόλευγε : βόλευε, ξεμπερδεύγεις : ξεμπερδεύεις, σάλευγε : σάλευε, βασιλεύγει : βασιλεύει, δούλευγε : δούλευε) (Οικονομίδης 1952: 228• Ζευγώλης 1937, 2006: 56, 1998: 28• Κοντοσόπουλος 2001: 58).

Τα κλειστά ηχηρά /mb/, /nd/, /ng/ προφέρονται με τα άρρινα αλλόφωνά τους /b/, /d/, /g/ αντίστοιχα, κυρίως στις μεσαίες θέσεις λέξεων (είda : είντα, bιρbινίτσα : μπιρμπινίτσα, ιάdα : γιάντα/ γιατί, μουdί : μουντί, πουdί : πουντί, αφέdης : αφέντης, δαdέλα : δαντέλα) (Οικονομίδης 1952: 224• Κοντοσόπουλος 2001: 59• Ζευγώλης 1998: 28). Η ίδια φωνητική πραγμάτωση παρατηρείται όταν αυτά τα συμπλέγματα προέρχονται από συνεκφορά των ν+κ, ν+τ, ν+π στα όρια των λέξεων. Το φαινόμενο αυτό ήταν αρκετά συχνό τόσο στο προφορικό υλικό, στο σύνολο των ομιλητών (στη dραγαία : στην Τραγαία, σα d’ αψηλά βουνά : σαν τα ψηλά βουνά, μη dυχό : μην τυχόν, στη bλάτσα : στην πλατεία, στη bαρασκιά : στην παρασκιά), αλλά και στο γραπτό, όπου αποτυπωνόταν η μεταβολή γραπτώς ( : με τον καιρό, : σαν καλός, : στην κόλαση, : την ενδυμασία).

Τέλος, μεταξύ των /π/ ή /φ/ και του συνιζανόμενου -ι- αναπτύσσεται πολλές φορές το σύμφωνο /κ/ (Οικονομίδης 1952: 228) (συντροφκιά : συντροφιά, χασαπκιό : χασάπικο, πκιοτό : πιοτό, πκιότερο : πιότερο, πκια : πια (αλλά και πλια).

5.2 Μορφολογία

Ένα μορφολογικό φαινόμενο που παρατηρήθηκε στο διαλεκτικό υλικό και που απαντά γενικότερα στα κυκλαδίτικα ιδιώματα είναι η προσθήκη της συλλαβής -νε στην κατάληξη παρωχημένων ρηματικών τύπων του γ’ ενικού και πληθυντικού προσώπου (είχενε : είχε), κάτι που συμβαίνει, όπως αναφέρει ο Κοντοσόπουλος (2001: 60) και στον νομό Ρεθύμνης. Ένα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι σε πολυσύλλαβα ρήματα που είχαν τη συγκεκριμένη κατάληξη αναπτυσσόταν και δευτερεύων τόνος (σκεύγουντάνε : σκεφτόταν, ποκάθουντάνε : που καθόταν, ίνουντάνε : γινόταν).

Επιπλέον, η γενική του θηλυκού άρθρου είναι τση αντί της, ενώ και η αιτιατική πληθυντικού αρσενικού και θηλυκού άρθρου είναι τσι και όχι τους ή τις. Επίσης, τα κτητικά του, της και τους αντικαθιστώνται με τα dου, τζη και dωνε αντίστοιχα (τση λαλάς : της γιαγιάς, να τση ρίξεις : να της ρίξεις, με τσι βράκες : με τις βράκες, τση γράφω : της γράφω, καλή τζη ώρα : καλή της ώρα, ‘ια dον αφέdη τζη : για τον πατέρα της, τα παιδιά ντωνε : τα παιδιά τους). Λαμβάνοντας υπόψη το προφορικό και γραπτό υλικό, το συγκεκριμένο μορφολογικό φαινόμενο τηρείτο σε μεγάλο βαθμό, ωστόσο παρατηρήθηκε η παράλληλη χρήση των τύπων της ΚΝΕ.

Όλα τα ρήματα, είτε αρχίζουν από φωνήεν είτε από σύμφωνο, στους ιστορικούς χρόνους παίρνουν αύξηση η-, εάν αυτή τονίζεται, αλλά ε-, όταν είναι άτονη (Οικονομίδης 1952: 238-9). Το συγκεκριμένο γλωσσικό φαινόμενο απαντά ολόιδιο στην Ανατολική Κρήτη, ενώ στην υπόλοιπη Νάξο δεν ισχύει ως γραμματικός κανόνας (Ζευγώλης 1998: 39 κ.εξ.). Στο προφορικό υλικό παρατηρήθηκε ιδιαίτερη προσήλωση στην εφαρμογή αυτού του κανόνα του ιδιώματος (ήτρωεν : έτρωγε, ήφηνε : άφηνε, εσηκώθημα : σηκωθήκαμε, εδούλεια : φοβόταν).

Χρησιμοποιούνται, επίσης, οι καταλήξεις –θης και –θη στο β’ και γ’ ενικό πρόσωπο του παθητικού αορίστου, αντί των –θηκες και –θηκε της Κοινής (Οικονομίδης 1952: 243) (ποβρέθην : που βρέθηκε, εξημερώθησα : ξημερώθηκαν, εσκέφθησαν : σκέφτηκαν), πράγμα το οποίο απαντά στη δυτική Κρήτη, αλλά όχι στα υπόλοιπα χωριά της Νάξου, εκτός ελαχίστων περιπτώσεων (Ζευγώλης 1998: 42 κ.εξ.). Η επίδραση της ΚΝΕ στο προφορικό υλικό ήταν έντονη, καθώς ακούγονταν πιο συχνά οι καταλήξεις –θηκες και –θηκε.

Το γ’ πληθυντικό πρόσωπο στους ενεργητικούς χρόνους της οριστικής έχει καταλήξεις –ουσι και –ασι (Οικονομίδης 1952: 242-3), πράγμα το οποίο παρατηρείται μόνο στα χωριά των Σφακίων Κρήτης. Στ’ Απεράθου συμβαίνει ακριβώς το ίδιο, ενώ στους άλλους ναξιώτικους οικισμούς το φαινόμενο αυτό δεν απαντά, εκτός ελαχίστων περιπτώσεων, όπως σημειώνει ο Ζευγώλης (1998: 45). Όσον αφορά το προφορικό υλικό, ήταν πολύ πιο συχνοί οι τύποι της Κοινής, σε αντίθεση με το γραπτό, όπου οι συγκεκριμένες καταλήξεις χρησιμοποιούνταν σε πλείστο βαθμό (λέσι : λένε, έχουσιν : έχουν, πέφτουσι : πέφτουν, ήπκιασι : ήπιαν, πίνασι : έπιναν, λέασι : έλεγαν, είδασι : είδαν, εφάασι : έφαγαν).

Ιδιαίτερα για τα τρία τελευταία μορφολογικά χαρακτηριστικά, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η ομοιότητα που φαίνεται να υπάρχει με τα ιδιώματα της ανατολικής και δυτικής Κρήτης ενισχύει την άποψη περί εποικισμού του χωριού από Κρήτες. Κάτι τέτοιο λοιπόν θα πρέπει να διερευνηθεί περαιτέρω, κυρίως σε επίπεδο ιστορικής τεκμηρίωσης μίας τέτοιας μετακίνησης.

5.3 Σύνταξη

Στο επίπεδο της σύνταξης, παρατηρήθηκαν δύο συγκεκριμένα φαινόμενα, τα οποία, όπως αναφέρει ο Οικονομίδης (1952: 256) είναι χαρακτηριστικά της αρχαϊκότητας του ιδιώματος, ενώ και ο Κοντοσόπουλος (2001: 60) θεωρεί πως οι συντάξεις αυτές είναι αρχαιότροπες.

Το αντικείμενο του ρήματος επιτάσσεται, όταν αυτό εκφέρεται με εγκλιτικό αντωνυμικό τύπο (Οικονομίδης 1952: 256). Σύμφωνα με τον Ζευγώλη ([1956] 2006: 32), η επίταξη του αντικειμένου γίνεται στην περίπτωση που δεν προηγούνται άλλες λέξεις, ενώ όταν προηγούνται, τότε το αντωνυμικό αντικείμενο προτάσσεται. Το συγκεκριμένο συντακτικό φαινόμενο ήταν συχνό τόσο στο προφορικό, όσο και στο γραπτό σώμα κειμένων (πού ‘κουέ μου : που άκουγε εμένα, ήγραφέ dου : του έγραφε, λέω σου : σου λέω, δώνω σου : σου δίνω, μοιάζει τζη : της μοιάζει, ήγραφέ της : της έγραφε). Ωστόσο, συχνή ήταν και η πρόταξη του αντικειμένου, στοιχείο που πρέπει να μελετηθεί στο μέλλον ([…] ε μοναχός σου δε dη πίνεις, ήρθε κανένας και στην ήπκιε; φέρνεις μου και παρέα λέει. Τί σου φέρνω; […], […] κι όdαν εγύρισα βρίσκω ένα σημείωμα στο προσκέφαλό μου και μου ‘γραφε η μάνα μου […], […] αλλά ‘ω θα σου δώσω τρακόσα φράγκα […], […] πάμε να σου τηνε δώσω […].)

Τέλος, διατηρείται η σύνταξη ρημάτων με αντικείμενο σε γενική (πού ‘κουέ μου : που άκουγε από εμένα, προσπαθώ να σου ξεχάσω : προσπαθώ να σε ξεχάσω), πιθανώς εξέλιξη της αρχαίας δοτικής σε κάποιες περιπτώσεις (λέω σου : σου λέω, δώνω σου : σου δίνω, μοιάζει τζη : της μοιάζει, πιστεύγω σου : σε πιστεύω, αν σου καταραστώ : αν σε καταραστώ) (Ζευγώλης [1956] 2006: 31• Οικονομίδης 1952: 259).

Ανακεφαλαιώνοντας, θα λέγαμε ότι το απεραθίτικο ιδίωμα έχει καταφέρει να διατηρήσει αρκετά από τα βασικά, τουλάχιστον, γλωσσικά του χαρακτηριστικά και στα τρία επίπεδα ανάλυσης που αναφέραμε, χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνει ότι η επιρροή της Κοινής δεν είναι έντονη. Είναι επίσης άξιο παρατήρησης τόσο ο βαθμός διαφοροποίησης του ιδιώματος από τα υπόλοιπα ιδιώματα της Νάξου, όσο και η γλωσσική του συγγένεια με την κρητική διάλεκτο.

6. Στάσεις των ομιλητών απέναντι στο ιδίωμα

Μέσα από την περιγραφή του γλωσσικού υλικού, θεωρήθηκε αναγκαίο να γίνει μία πρώτη διερεύνηση των γλωσσικών στάσεων των ομιλητών, καθώς η συγκεκριμένη κοινωνιογλωσσική πτυχή αποτελεί ένα χρήσιμο εργαλείο για την προσέγγιση της κοινωνικής σημασίας της γλώσσας (Fasold 1991: 158). Σε καθαρά πιλοτικό επίπεδο, επιχειρήθηκε μια δεύτερη προσέγγιση προς τους ομιλητές [12], υπό μορφή προσωπικής συνέντευξης με τη συνδρομή ενός σύντομου ερωτηματολογίου, αποτελούμενου από ανοιχτές ερωτήσεις [13], προκειμένου να καταγραφεί η στάση τους απέναντι στο ιδίωμα, την ΚΝΕ, αλλά και την απεραθίτικη κοινότητα.

Οι αξιολογικές κρίσεις των ομιλητών στοιχειοθετούν μία ήδη γνωστή κοινωνιογλωσσική πραγματικότητα, η οποία χαρακτηρίζεται από το ΥΨΗΛΟ ΓΟΗΤΡΟ ΤΗΣ ΚΝΕ και το ΧΑΜΗΛΟ ΓΟΗΤΡΟ ΤΟΥ ΑΠΕΡΑΘΙΤΙΚΟΥ ΙΔΙΩΜΑΤΟΣ. Οι απαντήσεις των ομιλητών συνέκλιναν ως προς μια συγκεκριμένη στάση απέναντι στο ιδίωμα: δηλώνουν πως δεν μιλούν τ’ απεραθίτικα σε όλες τις επικοινωνιακές περιστάσεις, ωστόσο τους αρέσει να τα μιλούν. Θεωρούν πως δεν μπορούν να τα μιλούν παντού, παρά μόνο παρουσία Απεραθιτών. Ο λόγος που δεν τα χρησιμοποιούν σε όλες τις περιστάσεις είναι γιατί φοβούνται τον στιγματισμό και τα αρνητικά σχόλια από τους μη Απεραθίτες (φοβούνται, όπως απάντησαν οι περισσότεροι από τους πληροφορητές, ότι θα τους κοροϊδέψουν, ακούγοντάς τους να χρησιμοποιούν το συγκεκριμένο λεξιλόγιο και την προφορά). Πρόκειται άλλωστε για μία στάση που παρατηρείται και στα υπόλοιπα νεοελληνικά ιδιώματα.

Επίσης, ακόμα κι όταν δεν ντρέπονται να μιλήσουν απεραθίτικα, δεν θα τα μιλήσουν, επειδή πιστεύουν ότι μιλούν ‘μια άλλη γλώσσα’ διαφορετική από την Κοινή, όπως ανέφερε ένας ομιλητής. ΣΥΝΕΙΔΗΤΑ, λοιπόν, στις περιστάσεις εκείνες που κρίνουν ότι το ιδίωμα θα δυσχεράνει την επικοινωνία και την κατανόηση ή θα προκαλέσει κοροϊδευτικά σχόλια, ΕΠΙΛΕΓΟΥΝ να χρησιμοποιήσουν τον κώδικα της ΚΝΕ (γίνονται όπως ανέφερε και ένας ομιλητής ‘πιο εξευγενισμένοι’). Μια ομιλήτρια, ωστόσο, ανέφερε ότι πολλές φορές μπορεί να πει κάτι στα απεραθίτικα (συγκεκριμένα είπε ότι ‘θα πετάξει κανένα απεραθίτικο’) μπροστά σε μη Ναξιώτες, προφανώς για λόγους εντυπώσεων. Αυτό που θα μπορούσαμε να σημειώσουμε, λαμβάνοντας υπόψη το προκαταρκτικό στάδιο της συγκεκριμένης διερεύνησης, είναι ότι ΤΟ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΤΩΝ ΣΤΑΣΕΩΝ ΤΟΥΣ ΕΙΝΑΙ ΕΝΤΟΝΟ και χαρακτηρίζεται από αντικρουόμενα -εκ πρώτης όψεως- συναισθήματα (αγάπη για το ιδίωμα, ευχαρίστηση να το μιλούν, ντροπή και φόβο για τυχόν κοροϊδευτικά σχόλια).

Στην ερώτηση αν θεωρούν πλεονέκτημα να μιλούν απεραθίτικα, οι πληροφορητές εξέφρασαν την άποψη ότι νιώθουν περηφάνια τόσο για την ομιλία, όσο και την καταγωγή τους, μάλιστα τους ευχαριστεί πάρα πολύ να τα μιλούν, γιατί τους φέρνει πιο κοντά στο χωριό και στις αναμνήσεις τους. Φαίνεται λοιπόν πως το απεραθίτικο ιδίωμα έχει αναπτύξει ένα ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΟ ΓΟΗΤΡΟ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ ΚΝΕ, λειτουργώντας ως ΠΟΛΟΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ και ως ένα αδιάσπαστο ΚΟΜΜΑΤΙ ΤΗΣ ΑΠΕΡΑΘΙΤΙΚΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ. Οι απόψεις τους για την αξία και τη χρησιμότητα του ιδιώματος (γνωστικό στοιχείο) είναι άμεσα συνυφασμένες με το συναισθηματικό στοιχείο.

Στην ερώτησή μας σχετικά με το αν θεωρούν πως είναι απαραίτητο να μιλούν απεραθίτικα για να είναι Απεραθίτες, όλοι συνέδεσαν την ανάγκη αυτή με τη σχέση που έχουν με το χωριό, αλλά και με τους πατριώτες τους. Συγκεκριμένα όταν είναι στο χωριό ή όταν βρίσκονται μαζί με άλλους Απεραθίτες (στο χωριό ή στην Αθήνα) θέλουν να μιλήσουν απεραθίτικα και το κάνουν. Έχουν δε την απαίτηση ότι και οι υπόλοιποι συγχωριανοί τους θα πράξουν ομοίως, γι’ αυτό και εκφράζουν δυσμενή σχόλια όταν δεν γίνεται κάτι τέτοιο [14]. Μάλιστα, δεν είναι λίγες οι φορές που μπορεί να απορήσουν, αν όχι να σχολιάσουν αρνητικά, όταν άτομα από την τρίτη γενιά Απεραθιτών δηλώσουν ότι δεν έχουν την ευχέρεια να τα μιλήσουν. Θεωρούν ότι η γνώση του ιδιώματος αποτελεί βασικό στοιχείο της απεραθίτικης ταυτότητας και νοοτροπίας, η οποία επιπλέον στοιχειοθετείται από την επαφή με το χωριό (συχνές επισκέψεις, καλοκαιρινές διακοπές), καθώς και μέσα από τη συμμετοχή σε δραστηριότητες τοπικών συλλόγων που βρίσκονται στην Αθήνα. Φαίνεται πως το απεραθίτικο ιδίωμα λειτουργεί ως ένα ΣΥΜΒΟΛΟ ΕΝΤΑΞΗΣ ΣΤΗΝ ΟΜΑΔΑ, στην περίπτωσή μας την απεραθίτικη κοινότητα, ενώ οι στάσεις των ομιλητών είναι κυρίως στάσεις ενσωμάτωσης, καθώς σχετίζονται με την επιθυμία και την αφοσίωση τους να ταυτιστούν με τα μέλη της συγκεκριμένης γλωσσικής κοινότητας (Baker 1992: 32). Βέβαια, κάτι τέτοιο θα πρέπει να τεκμηριωθεί μέσα από μία εκτενή και ενδελεχή έρευνα των στάσεων, αλλά κυρίως των αντιστάσεων των ομιλητών απέναντι στην Κοινή, πράγμα που ίσως υπογραμμίσει το ΑΦΑΝΕΣ ΓΟΗΤΡΟ ΤΟΥ ΙΔΙΩΜΑΤΟΣ που διαισθητικά παρατηρήσαμε μέσα από τις συνεντεύξεις.

Αυτό που είναι άξιο απορίας είναι ότι παρόλο που υπάρχει αυτό το συναισθηματικό δέσιμο, αλλά και η απαίτηση να μιλιέται το ιδίωμα, κανείς από τους ομιλητές δεν προσπάθησε ιδιαίτερα να μεταδώσει το ιδίωμα στα παιδιά του. Παρόλο που υπήρξαν απόπειρες από κάποιους, δεν το φρόντισαν ιδιαιτέρως, πράγμα που ίσως εκφράζει την ανακολουθία ανάμεσα στο συναισθηματικό και το βουλητικό-δραστικό στοιχείο των στάσεων των ομιλητών. Επιπλέον και τα ίδια τους τα παιδιά δεν θέλησαν και δεν ζήτησαν να μάθουν, είτε γιατί δεν τους άρεσε ή δεν τους ενδιέφερε ή γιατί θεωρούσαν δύσκολο να μάθουν την προφορά. Ωστόσο, η δεύτερη γενιά των Απεραθιτών στην Αθήνα μπορούν, σε μεγάλο ποσοστό, να καταλάβουν τους γονείς τους όταν μιλούν απεραθίτικα. Γενικότερα, από μια πρώτη προσέγγιση στη δεύτερη γενιά Απεραθιτών, παρατηρήθηκαν θετικές κρίσεις απέναντι στο ιδίωμα, μάλιστα οι περισσότεροι χαίρονται να το ακούν. Ωστόσο, κάτι τέτοιο αναμφισβήτητα απαιτεί περαιτέρω διερεύνηση.

7. Συμπεράσματα

Επιχειρώντας να αξιολογήσουμε την αντιπροσωπευτικότητα του διαλεκτικού υλικού, θα μπορούσαμε να πούμε ότι το προφορικό υλικό μάς δίνει μια εικόνα των γλωσσικών φαινομένων που μπόρεσαν να διατηρήσουν οι συγκεκριμένοι ομιλητές, όντας εσωτερικοί μετανάστες που μένουν μόνιμα στην Αθήνα, παρ’ όλες τις ευνόητες επιδράσεις που υπήρξαν από την ΚΝΕ. Το γραπτό υλικό παρουσίασε περισσότερα ιδιωματικά στοιχεία, ωστόσο λόγω της αδυναμίας μας να πιστοποιήσουμε την αυθεντικότητά του, αξιοποιήθηκε σε καθαρά υποστηρικτικό επίπεδο σύγκρισης κάποιων γλωσσικών φαινομένων με το προφορικό υλικό.

Το απεραθίτικο ιδίωμα, όπως περιγράφηκε αδρομερώς, μπόρεσε να διατηρηθεί μέσα σε κοινωνικά δίκτυα, τα οποία αναπτύχθηκαν στην Αθήνα, στοιχείο που φαίνεται πως λειτουργεί ως ένας ευνοϊκός παράγοντας για τη διατήρηση του ιδιώματος μέσα στην ομάδα.

Παρόλο που θα περίμενε κανείς ότι το ιδίωμα αυτό θα έπρεπε να έχει αφομοιωθεί από την ΚΝΕ, δε συμβαίνει αυτό, λόγω των θετικών στάσεων των ομιλητών απέναντι στο ιδίωμα, αλλά και του συνακόλουθου αφανούς γοήτρου, καθώς αφορά τις αξίες της συγκεκριμένης γλωσσικής ομάδας. Οι συγκεκριμένοι ομιλητές μπόρεσαν να διατηρήσουν αρκετά χαρακτηριστικά στοιχεία του ιδιώματος κι αυτό ίσως να οφείλεται στη θετική στάση που έχουν απέναντι στο ιδίωμα και στη γλωσσική τους ιδιαιτερότητα, της οποίας έχουν πλήρη συνείδηση και για την οποία νιώθουν περηφάνια. Παρατηρείται μία γενική αποδοχή και ένα πλήθος οικογενειακών και τοπικών εκτιμήσεων, το πλέγμα των οποίων φαίνεται πως λειτουργεί ως πόλος αντίστασης προς την ΚΝΕ.

Το απεραθίτικο ιδίωμα αποτελεί τον συνεκτικό δεσμό όλων των Απεραθιτών της Αθήνας με τον τόπο καταγωγής τους. Ωστόσο, στις περιστάσεις εκείνες που γνωρίζουν ότι το ιδίωμα δεν θα ανταποκριθεί επικοινωνιακά, συνειδητά επιλέγουν να χρησιμοποιήσουν την ΚΝΕ, επιβεβαιώνοντας έτσι ότι το εμφανές γόητρο του ιδιώματος είναι χαμηλό σε σχέση με το υψηλό εμφανές γόητρο της ΚΝΕ.

Σημειώσεις

[1] Η εργασία έγινε υπό την εποπτεία της επίκουρης καθηγήτριας Μ. Κακριδή-Φερράρι, διδάσκουσας του σεμιναριακού μαθήματος της Διαλεκτολογίας στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών (2005). Την ευχαριστώ θερμά για τις ουσιαστικές της παρατηρήσεις πάνω στο κείμενο της ανακοίνωσης.
[2] Μελέτες για το ιδίωμα τ’ Απεράθου έχουν κάνει οι Σιγάλας (1949), Οικονομίδης (1952), Ζευγώλης (1937˙ 1956˙ 1998) και Τσουκνίδας (1994).
[3] Γενικότερα για τα ιδιώματα της Νάξου βλ. Σιγάλας (1949), Ζευγώλης (1956), Ήμελλος (1963), Προμπονάς (1963, 1968).
[4] Σχετικά με το ζήτημα του εποικισμού τ’ Απεράθου από Κρήτες και τις διαφορετικές απόψεις που έχουν διατυπωθεί βλ. Οικονομίδης (1952: 272-3)˙ Κεφαλληνιάδης (1995: 108 κ.εξ.)˙ Ζευγώλης (1998: 19 κ.εξ.).
[5] Τα κοτσάκια, σύμφωνα με τον Ζευγώλη ([1954] 2006: 178), είναι οκτασύλλαβα δίστιχα, τα οποία αρχικά χρησιμοποιούνταν για τσάκισμα (refrain) στα δεκαπεντασύλλαβα, αργότερα όμως επιβλήθηκαν και έγιναν το κύριο τραγούδι, αποτελώντας τα σύγχρονα έμμετρα δημιουργήματα του Απεραθίτικου λαού. Η ιδιορρυθμία τους είναι ότι η τελευταία λέξη του πρώτου στίχου είναι κομμένη στα δύο και με τέτοιο τρόπο, ώστε το ένα της κομμάτι ν’ αποτελεί το τέλος του πρώτου και το υπόλοιπο την αρχή του δεύτερου στίχου.
[6] Η πατινάδα είναι αργός σκοπός που συνήθιζαν να τραγουδούν τις πρώτες πρωινές ώρες στο δρόμο οι νέοι, μετά από κάποιο γλέντι ή στο παράθυρο κάποιας ‘αμορούζας’. Επιπλέον, επειδή εύκολα μπορούσε κάποιος να ταιριάξει στίχους σ’ αυτόν τον σκοπό, τον συνήθιζαν στο τραπέζι στους αρραβώνες και στο γάμο (κυρίως τη δεύτερη μέρα) για παινέματα στο νέο ανδρόγυνο.
[7] Πρβ. την έρευνα της Milroy (1980) στο Μπέλφαστ της Βόρειας Ιρλανδίας.
[8] Το Ιστορικό Λεξικό της Ακαδημίας Αθηνών για να παραστήσει την προφορά αυτού του φθόγγου βάζει μία κουκίδα πάνω από το λ.
[9] Σύμφωνα με τον Κοντοσόπουλο (1959: 324˙ στον Ζευγώλη 1998: 44), η προφορά του λ αποτελεί το κυριότερο χαρακτηριστικό του γλωσσικού ιδιώματος των Σφακίων. Σήμερα εκτείνεται και σε άλλους οικισμούς της δυτικής Κρήτης, που οι κάτοικοί τους βρίσκονταν σε συχνή επικοινωνία με τους Σφακιανούς ή επεδίωκαν να τους μιμηθούν ή αποτελούσαν απογόνους Σφακιανών εποίκων (Ζευγώλης 1998: 44).
[10] Σύμφωνα με τον Χατζιδάκι (1934: 374˙ στον Οικονομίδη 1952: 225-6 και στον Ζευγώλη 1998: 37), το συγκεκριμένο φωνητικό φαινόμενο έγινε στην Κρήτη μετά το τέλος του 17ου αιώνα, όχι πριν το 1700 κι αυτό γιατί δεν απαντά στον Ερωτόκριτο, αλλά και σε άλλα κείμενα της ίδιας περιόδου ή λίγο μεταγενέστερα (συμβόλαια κ.λπ.). Ο Αναγνωστόπουλος (1926: 145˙ στον Ζευγώλη 1998: 37) και ο Κριαράς (1938: 77-8˙ στον Ζευγώλη 1998: 37) συμφωνούν με την άποψη αυτή, ενώ ο Κουρμούλης (1938: 15-6˙ στον Ζευγώλη 1998: 38) το τοποθετεί χρονολογικά πολύ παλαιότερα.
[11] Σύμφωνα με τον Ζευγώλη (1998: 35), ανάμεσα στους κατοίκους Απεράθου και Κωμιακής υπήρχαν από παλιά φιλικοί δεσμοί, γίνονταν κοινά γλέντια, γάμοι, στεφανώματα, βαφτίσια και, προπάντων, τακτικές εμπορικές συναλλαγές, στις οποίες κυριαρχούσε η ανταλλαγή αγροτικών προϊόντων. Αλλά και για την επίδραση στο φιλωτίτικο ιδίωμα, αναφέρει ότι τ’ Απεράθου και το Φιλώτι δεν απέχουν πολύ κι οι κάτοικοί τους είχαν και έχουν αρκετή επαφή μεταξύ τους, κυρίως δε οι βοσκοί, καθώς τα βοσκοτόπια τους ήταν γειτονικά (Ζευγώλης 1998: 37).
[12] Η πιλοτική έρευνα των στάσεων των ομιλητών πραγματοποιήθηκε μετά την επεξεργασία και μελέτη του προφορικού διαλεκτικού υλικού και αφορούσε κυρίως μία σύντομη προσωπική συνέντευξη προς κάθε ομιλητή και ομιλήτρια.
[13] Οι ερωτήσεις είχαν σκοπό να ελέγξουν και τις τρεις διαστάσεις των γλωσσικών στάσεων, δηλαδή το γνωστικό, το συναισθηματικό και το βουλητικό στοιχείο (Baker 1992: 12-3) και ήταν οι εξής: (α) Σας αρέσει να μιλάτε απεραθίτικα; (β) Χρησιμοποιείτε το ιδίωμα σε όλες τις κοινωνικές περιστάσεις; (γ) Στις περιστάσεις εκείνες που δεν χρησιμοποιείτε το ιδίωμα νιώθετε ότι προδίδετε την ταυτότητά σας; Νιώθετε λιγότερο Απεραθίτης/ Απεραθίτισσα; (δ) Θεωρείτε πως είναι πλεονέκτημα να μιλάτε απεραθίτικα; (ε) Είναι απαραίτητο να μιλάς απεραθίτικα για να ΄σαι Απεραθίτης; (στ) Επιδιώξατε να μεταδώσετε το ιδίωμα στα παιδιά σας;
[14] Πρβ. Πλαδή (2001: 619).

Βιβλιογραφία

Αναγνωστόπουλος, Γ.Π. 1926. «Περί της εν Κρήτη ομιλουμένης και ιδίως περί του ιδιώματος της Αγίας Βαρβάρας και περιχώρων». Αθηνά 38 (στο Ζευγώλης 1998).
Baker, C. 1992. Attitudes and language. Clevedon: Multilingual Matters Ltd.
Fasold, R. 1991. The sociolinguistics of Society. Oxford: Blackwell.
Ζευγώλης, Γ. [1937] 2006. «Το σύγχρονο λαϊκό τραγούδι στην Απείρανθο της Νάξου». Αναδημοσίευση στο Φιλολογικά και Λαογραφικά Μελετήματα. Αθήνα, 53-103.
Ζευγώλης, Γ. [1954] 2006. «Μια νέα τεχνοτροπία στα λαϊκά τραγούδια της Νάξου». Νέα Εστία, τ.55, τεύχος 640. Αναδημοσίευση στο Φιλολογικά και Λαογραφικά Μελετήματα. Αθήνα, 178-185.
Ζευγώλης, Γ. [1956] 2006. «Γλωσσικά φαινόμενα από τα ιδιώματα της Νάξου». Στο Mélanges Merlier (Insitut Français d’Athènes), tome II. Athènes. Αναδημοσίευση στο Φιλολογικά και Λαογραφικά Μελετήματα. Αθήνα, 21-37.
Ζευγώλης, Γ. 1998. Έποικοι κρητικοί στ’ Απεράθου της Νάξου. Αθήνα.
Ήμελλος, Στ. 1963. «Γλωσσογεωγραφικά τινα εκ Νάξου». Αθηνά 67, 33-46.
Κεφαλληνιάδης, Ν. 1995. «Κρητικοί στη Νάξο». Ανάτυπο από την Επετηρίδα Εταιρείας Κυκλαδικών Μελετών. Πρακτικά Α’ Κυκλαδολογικού Συνεδρίου (Άνδρος, 5-9 Σεπτεμβρίου 1991). Τόμος ΙΕ’, Μέρος Β’. Αθήνα, 108-118.
Κοντοσόπουλος, Ν. 1959. «Παρατηρήσεις εις την διάλεκτον της δυτικής Κρήτης» Αθηνά 63. Αθήνα (στο Ζευγώλης 1998).
Κοντοσόπουλος, Ν. 2001. Διάλεκτοι και ιδιώματα της Νέας Ελληνικής. Αθήνα: Εκδόσεις Γρηγόρη.
Κουρμούλης, Γ. 1938. «Φωνητικά της Κρητικής διαλέκτου. Η προ του συνιζανομένου i δάσυνσις του τ εις θ». Στην Επετηρίδα Εταιρείας Κρητικών Σπουδών, τόμος Α’. Αθήνα (στο Ζευγώλης 1998).
Κριαράς, Ε. 1938. «Γλωσσικά σημειώματα». Αθηνά 48. (στο Ζευγώλης 1998).
Milroy, L. 1980. Language and social networks. Οξφόρδη: Blackwell.
Οικονομίδης Δ. 1952. «Περί του γλωσσικού ιδιώματος Απειράνθου Νάξου». Αθηνά 56, 215- 275.
Πλαδή, Μ. 2001. «Γλωσσικές στάσεις και διαλεκτική υποχώρηση». Στο Μελέτες για την ελληνική γλώσσα (Πρακτικά της 21ης ετήσιας συνάντησης του Τομέα Γλωσσολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, 12-14 Μαΐου 2000). Θεσσαλονίκη: Τομέας Γλωσσολογίας, 618-629.
Προμπονάς, Ι. 1963. «Ο ρωτακισμός και η ιδιότυπος προφορά του φθόγγου λ εις το γλωσσικόν ιδίωμα του Φιλωτίου Νάξου». Στην Επετηρίδα Εταιρείας Κυκλαδικών Μελετών, τόμος Γ’, Αθήνα.
Προμπονάς, Ι. 1968. «Η γλώσσα των Ναξιακών εγγράφων (1433-1837) και το Παλαιότερον Ναξιακόν Ιδίωμα». Ανάτυπο από την Επετηρίδα Εταιρείας Κυκλαδικών Μελετών, τόμος Ζ’. Αθήνα.
Σιγάλας, Α. 1949. «Γλωσσικά ιδιώματα και εποικισμοί της Νάξου». Ναξιακόν Αρχείον 15, Νάξος, 192-216.
Σφυρόερας, Ν. 1984. Δημοτικά τραγούδια από τ’ Απεράθου της Νάξου. Αθήνα: Απεραθίτικος Σύλλογος.
Τσουκνίδας, Γ. 1994. «Ρηματικά ουσιαστικά στο ιδίωμα της Απυράνθου». Ανάτυπο από τα Πρακτικά του Α’ Πανελληνίου Συνεδρίου με θέμα «Η Νάξος διά μέσου των αιώνων» (Φιλώτι, 3-6 Σεπτεμβρίου 1992), 961-976.
Χατζιδάκις, Γ. 1934. Γλωσσολογικαί έρευναι. Τόμος Α’. Αθήνα (στο Οικονομίδης 1952 και Ζευγώλης 1998).

Δύο βίντεο με χαρακτηριστικά αποσπάσματα
από τα αποκριάτικα δρώμενα στ’ Απεράθου της Νάξου.

Μουσική επένδυση: παλιό συρτό (πρώτο βίντεο) και βλάχα (δεύτερο βίντεο) με τζαμπούνα. Από το cd “Σκοποί και τραγούδια από την Απείρανθο της Νάξου”. Επίσης, τζαμπουνοντούμπακα στ’ Απεράθου από τον Τιγροφλώριο και Μπαφοϊώργη στη τζαμπούνα και τον Μαρθαίο Γλέζο στο ντουμπάκι.

Οι φωτογραφίες και τα βίντεο, που περιλαμβάνονται σ’ αυτές τις δύο ενότητες, είναι από το προσωπικό μου αρχείο, μέσα από καταγραφές των αποκριάτικων εθίμων το 1999 και 2009 στ’ Απεράθου.