“ Άμα δε dηνε ‘ατρεύει κανείς, τη χάνει τη dοπιολαλιά dου ”… (α)



Περιγραφή των ιδιωμάτων της Νάξου:
1. Το παλαιότερο κυκλαδίτικο ιδίωμα

“Η αρχαία ελληνική γλώσσα είχε δύο ευτυχίες: ν’ αποχτήσει μεγάλη λογοτεχνία πριν φανερωθούν οι γραμματικοί και πως για καιρό καμιά διάλεχτός της δεν καθυπερτέρησε τις γειτονικές της και δεν υψώθηκε σ’ επίσημη γλώσσα. Έτσι, πλουτίστηκε η γλώσσα με όλες τις εκφράσεις εκείνες που φέρνουν πάντα μαζί τους κάτι σαν άρωμα της πατρίδας που τις γέννησε. Διδάσκει αυτό κάτι που θα έπρεπε να το στοχαστούν τα σύγχρονα έθνη και που παίρνω το θάρρος να το συστήσω στους σημερινούς Έλληνες. Θα είχαν άδικο την ώρα που παγιώνουν τη γλώσσα τους να διώχνουν εκφραστικά στοιχεία γεμάτα ουσία που τους παρέχουν τα λαϊκά ιδιώματα από τους διάφορους τόπους…”

Η σύσταση του γλωσσολόγου – σημασιολόγου M. Breal, αν και διατυπωμένη στις αρχές του περασμένου αιώνα, δεν θα μπορούσε να χαρακτηριστεί άκαιρη, μα ούτε και οπισθοδρομική ακόμη και στις μέρες μας. Η Κοινή Νέα Ελληνική, ύστερα από μακροχρόνιους αγώνες φωτισμένων πνευματικών ανθρώπων κατάφερε να εδραιώσει την παρουσία και τη θέση της στο χώρο των ομιλητών της, δικαιολογώντας τη φυσική εξέλιξη και το ευμετάβολο της φύσης της. Υπήρξε, όμως, κάποιο τίμημα εις βάρος των τοπικών διαλέκτων και ιδιωμάτων της;

Συνέχεια

Advertisements

Το γλωσσικό μωσαϊκό της Ελλάδας


Μια προσέγγιση των μειονοτικών γλωσσών στον Ελλαδικό χώρο

Η πολυγλωσσία στον Ευρωπαϊκό χώρο αποτελούσε πάντοτε μια πρόκληση για όλες τις κυβερνήσεις και τα συλλογικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς η διαφύλαξή της αποτελεί μια από τις προϋποθέσεις για την διατήρηση της ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς. Στις μέρες μας, η δημιουργία και η διατήρηση ενός τόσο περίπλοκου γλωσσικού μωσαϊκού, το οποίο αποτελείται από γλώσσες επίσημες και μη, κρατικές και μη, τυποποιημένες ή όχι, ισχυρές και ασθενείς, μειονοτικές, λιγότερο ομιλούμενες, λιγότερο διδασκόμενες κ.λπ., απειλείται όλο και περισσότερο και ένας σημαντικός λόγος είναι το γεγονός ότι κάποιοι πιστεύουν στην αρχή της γλωσσικής επέκτασης και ομοιομορφίας και υποβαθμίζουν ως «διαλέκτους» ή «ιδιώματα» γλωσσικές μορφές, οι ομιλητές των οποίων έχουν κάθε δικαίωμα να τις χρησιμοποιούν, να τις τιμούν και να τις αναπτύσσουν. Η βαθμιαία κατάργηση των συνόρων, η ελεύθερη διακίνηση εμπορευμάτων, ατόμων, υπηρεσιών και κεφαλαίων, η δημιουργία ενιαίας αγοράς και ενιαίου νομίσματος είναι μερικοί μόνο από τους αντικειμενικούς παράγοντες που επηρεάζουν το γλωσσικό ευρωμωσαϊκό και προωθούν τη δημιουργία μιας ενιαίας κοινής γλώσσας, μιας lingua franca.
Η μειονοτική γλώσσα και η χρήση της είναι ένα από τα επιμέρους κομμάτια ενός «παζλ» που συνθέτουν τη μειονοτική ταυτότητα. Την τελευταία δεκαετία, τα ευρωπαϊκά κράτη μέσα από πρωτοβουλίες διεθνών οργανισμών, όπως είναι το Συμβούλιο της Ευρώπης, η Ευρωπαϊκή Ένωση και ο Οργανισμός για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη, μεριμνούν για τη δημιουργία προϋποθέσεων νομικής και πολιτικής διασφάλισης της ανεμπόδιστης χρήσης των μειονοτικών γλωσσών που μιλιούνται στην επικράτειά τους.

Συνέχεια

Γλώσσα και φύλο


Η αντανάκλαση των κοινωνικών προκαταλήψεων στο σύστημα της γλώσσας

«Δύο ερευνητές του ισραηλινού Πανεπιστημίου Μπαρ-Ιλάν, σε συνεργασία με δύο γλωσσολόγους, ισχυρίζονται ότι ανακάλυψαν έναν αλγόριθμο που επιτρέπει στον ηλεκτρονικό υπολογιστή να προσδιορίσει αν ένα τυπωμένο κείμενο (όπου δεν τίθεται θέμα γραφολογικού χαρακτήρα) έχει γραφτεί από άνδρα ή γυναίκα. Και μάλιστα, με ακρίβεια 80%. Ο Μοσέ Κοπέλ και ο Σλόμο Αργκαμόν κτύπησαν πολλές πόρτες, ζητώντας να δημοσιευτεί η μελέτη τους. Αλλά συναντούσαν παντού άρνηση και καχυποψία. Αν τα συμπεράσματά τους είναι έγκυρα -τους έλεγαν- αυτό σημαίνει ότι οι διαφορές ανάμεσα στα δύο φύλα, ή τουλάχιστον ανάμεσα στους τρόπους με τους οποίους γράφουν, δεν είναι μόνο πολιτιστικές, αλλά και βιολογικές. Και αυτό αντίκειται στις κατακτήσεις του φεμινιστικού κινήματος και στο κλίμα πολιτικής ευπρέπειας της εποχής … Αναλύοντας το British National Corpus, ένα τεράστιο αρχείο κειμένων στην αγγλική γλώσσα, που έχουν περάσει σε ηλεκτρονική μορφή, οι δύο ερευνητές διαπίστωσαν ότι τα «ψηφιακά αποτυπώματα» ενός συντάκτη είναι οι προθέσεις, τα άρθρα και οι αντωνυμίες. Ανακάλυψαν, έτσι, ότι οι γυναίκες χρησιμοποιούν όταν γράφουν περισσότερες προσωπικές αντωνυμίες, ενώ οι άνδρες προτιμούν τα αόριστα άρθρα και τα ποσοτικά επίθετα. Με βάση τις παραμέτρους αυτές, κατάφεραν να επεξεργαστούν ένα πρόγραμμα που προσδιόρισε το φύλο των συγγραφέων 1.600 κειμένων. Η έρευνά τους κάλυψε όλες τις κατηγορίες, από λογοτεχνία μέχρι επιστήμη και εγχειρίδια … το πιο ενδιαφέρον, επισημαίνει η Στάμπα, είναι πως με τη μελέτη αυτή ενισχύεται η ιδέα ότι οι άνδρες και οι γυναίκες γράφουν με διαφορετικό τρόπο όχι για κοινωνικούς ή πολιτιστικούς λόγους, αλλά επειδή οι εγκέφαλοί τους λειτουργούν διαφορετικά…»

(από ΤΑ ΝΕΑ, 2-8-2003)

Συνέχεια

Η Χαλκορήνη του παραδοσιακού τραγουδιού


xalkou.gif

Η Ειρήνη Χάλκου στην αυλή του σπιτιού της στην Αθήνα.

«Νάξο μου όμορφο νησί
καμάρι των Κυκλάδων
είσαι η μάνα των βιολιών
μα και των ποιητάδων»

Αυτός ο τόπος γέννησε και συνεχίζει να γεννά και ν’ ανατρέφει γνήσια τέκνα, γεμάτα αξιοσύνη, που καταφέρνουν να εκφράζουν συναισθήματα αγνά κι αληθινά, βιώματα, εμπειρίες, γνώσεις αλλά και θύμησες μέσα από ρίμες και στίχους. Στίχους, των οποίων οι ήχοι ομοιοκαταλήγουν, οι σκέψεις όμως και τα νοήματα, έτσι όπως πλάθονται, ξετυλίγουν μια αξιοθαύμαστη διαφοροποίηση και ζωντάνια, μια ετερογένεια που σε καμμία περίπτωση δεν αμφισβητείται η γνησιότητα και η αυθεντικότητά της.

Κι όμως σα να θαρρεί κανείς πως οι λέξεις που πλέκονται σαν σ’ ένα πολύχρωμο και με ποικίλα σχέδια υφαντό δεν είναι δημιούργημα ανθρώπου, αλλά ενός θεού. Ίσως όμως και ο συνδυασμός της ανθρώπινης φύσης με την έμπνευση, αυτή την θεόσταλτη ικανότητα, είναι ακόμα καλύτερος για να πάρουν μια μορφή τα νοήματα κι οι σκέψεις.

Ποιητής είναι αυτός που δημιουργεί, αυτός που δίνει πνοή σ’ ό,τι φτιάχνει, υλικό ή πνευματικό. Ποιητής είναι αυτός που παίρνει την πραγματικότητά του, όποια μορφή κι αν έχει, και την εξυψώνει, την πνευματικοποιεί. Η σκληρότητα και η δύσκολη κατάσταση, ο καημός και η πίκρα μέσα από το στίχο γίνονται αόριστα, αλλά ίσως προσιτά μέσα για την αναστολή του πόνου, το ίδιο και η χαρά. Η δυσάρεστη, αλλά και η ευχάριστη έκφανση της ζωής παίρνουν άλλες διαστάσεις όταν εκφραστούν έντεχνα.

Συνέχεια

Ο πάλαι «Γέρανος» της Δήλου και νυν «Αγέρανος» της Πάρου…



Η εξελικτική πορεία ενός χορού από τα βάθη των αιώνων έως και σήμερα

Δώρο των Μουσών και των θεών, του Απόλλωνα και του Διονύσου, ήταν, κατά τον Πλάτωνα, η αρμονία και ο ρυθμός. Έμπνευση ηρώων και ημιθέων της ιστορίας και της μυθολογίας, δημιούργημα των θεών, ο χορός, η όρχηση, αιτιολογούσε την παρουσία του στη θρησκευτική και λατρευτική ζωή των αρχαίων προγόνων μας. Οι θεοί απεκάλυπταν σε λίγους εκλεκτούς την τέχνη αυτή, οι οποίοι με τη σειρά τους τη δίδασκαν στους συνανθρώπους τους. Δεν έπαυε, όμως, ο χορός ν’ αποτελεί την απόρροια της επιθυμίας των ανθρώπων να κινήσουν το σώμα τους και να εκφράσουν τα συναισθήματά τους, την ψυχική τους ευφορία, ακόμα και μετά από κατανάλωση αρκετής ποσότητας οίνου, σύμφωνα με ορισμένους αρχαίους συγγραφείς.

Συνέχεια

Ο Ερωτόκριτος και ο απόηχός του στην απεραθίτικη ψυχή


«Θωρώ πολλούς και πεθυμούν κ’ έχω το γροικημένα
να μάθουν τις εκόπιασεν εις τ’ απανωγραμμένα.
Κ’ εγώ δε θε να κουρφευτώ κι αγνώριστο να μ’ έχου,
μα θέλω να φανερωθώ, κι όλοι να με κατέχου.»

(Ερωτόκριτος, στχ. 1539-1542, από την κριτική έκδοση του Στ. Αλεξίου)

Ο Βιτσέντζος Κορνάρος του Ερωτόκριτου δεν κατάφερε απλά να φανερώσει την έμμετρη, μα συγχρόνως άμετρη, αφηγηματική του δεινότητα. ‘Εκόπιασεν’, όπως μας λέει και ο ίδιος, για να τον ‘κατέχουν’ όλοι και για να γνωρίζουν πως το εκτενέστερο (10.052 δεκαπεντασύλλαβοι ομοιοκατάληκτοι στίχοι) και σημαντικότερο έργο της περιόδου της ακμής της κρητικής λογοτεχνίας, ο ‘Ερωτόκριτος’, ήταν δικό του λογοτεχνικό προϊόν. Η ερωτική ιστορία του Ερωτόκριτου και της Αρετούσας πλασμένη σε έμμετρη μορφή, με μία στιχουργική δομή που αγγίζει την τελειότητα και με λεξιλογικό πλούτο και εκφραστικότητα που ασυνείδητα δημιουργούν έναν ανείπωτο λυρισμό, αγαπήθηκε ιδιαίτερα από τον ελληνικό λαό και έγινε λαϊκό ανάγνωσμα. Πολλοί στίχοι του παρατηρήθηκε πως απαγγέλλονταν από μνήμης από Κρητικούς και μη, ενώ πολλά δίστιχα έγιναν παροιμίες λόγω της επιγραμματικότητας που τα διέκρινε.

Συνέχεια

Μου την είπε, σου την είπε, του την είπε… μα τι είπε;


Γλώσσα των νέων: πλούτος ή απειλή για τη Νέα Ελληνική;

Φωνές επαγρύπνησης, έντονου προβληματισμού και διαμαρτυρίας κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για το μέλλον της Ελληνικής γλώσσας… και τα μάτια όλων στρέφονται στο «μέλλον» της χώρας, στους νέους της, οι οποίοι κατηγορούνται ότι φθείρουν τη γλώσσα που τους κληροδοτήθηκε και που έχει μακραίωνη παράδοση. Στην καθημερινή τους επικοινωνία χρησιμοποιούν ένα αρκετά περιορισμένο λεξιλόγιο, που περιορίζεται στις 150 λέξεις, ενώ αλόγιστα εμπλουτίζεται από δάνειες λέξεις, κυρίως από την Αγγλική. Παραμορφώνουν τη δομή της Ελληνικής γλώσσας, αλλάζοντας τη σύνταξη ή τη διάθεση των ρημάτων (μας την πέσανε, δε λέει, σπάστηκα), τη σειρά ή τον αριθμό των συλλαβών ή των φθόγγων (λόστρε=τρελός, τσοι=μπάτσοι). Αναστατώνουν τον παραγωγικό μηχανισμό (αργότερα=αργοτερότερα, γάτα=γατόνι), αλλάζουν τις σημασίες των λέξεων (στόκος=χαζός), ενώ ανατρέπουν τη διάκριση ‘μιλώ-χυδαιολογώ’ σε φιλικές (μεταξύ τους) προσφωνήσεις ή σε επιτατικές φράσεις (ρε μαλάκα, και γαμώ τα γέλια= έγινε πολύ γέλιο, χέστηκα!= αδιαφορώ). Είναι όμως έτσι τα πράγματα; Μπορούν οι νέοι να ενοχοποιηθούν για την όποια ‘φθορά’ της Ελληνικής Γλώσσας; Η γλώσσα που μιλούν είναι όντως ‘γλώσσα’; Μπορούμε δηλαδή να μιλάμε για μια Ελληνική των νέων; Αυτή τη γλώσσα χρησιμοποιούν στον γραπτό τους λόγο και σε όλες τις περιστάσεις επικοινωνίας;

Συνέχεια