Ο Ερωτόκριτος και ο απόηχός του στην απεραθίτικη ψυχή


«Θωρώ πολλούς και πεθυμούν κ’ έχω το γροικημένα
να μάθουν τις εκόπιασεν εις τ’ απανωγραμμένα.
Κ’ εγώ δε θε να κουρφευτώ κι αγνώριστο να μ’ έχου,
μα θέλω να φανερωθώ, κι όλοι να με κατέχου.»

(Ερωτόκριτος, στχ. 1539-1542, από την κριτική έκδοση του Στ. Αλεξίου)

Ο Βιτσέντζος Κορνάρος του Ερωτόκριτου δεν κατάφερε απλά να φανερώσει την έμμετρη, μα συγχρόνως άμετρη, αφηγηματική του δεινότητα. ‘Εκόπιασεν’, όπως μας λέει και ο ίδιος, για να τον ‘κατέχουν’ όλοι και για να γνωρίζουν πως το εκτενέστερο (10.052 δεκαπεντασύλλαβοι ομοιοκατάληκτοι στίχοι) και σημαντικότερο έργο της περιόδου της ακμής της κρητικής λογοτεχνίας, ο ‘Ερωτόκριτος’, ήταν δικό του λογοτεχνικό προϊόν. Η ερωτική ιστορία του Ερωτόκριτου και της Αρετούσας πλασμένη σε έμμετρη μορφή, με μία στιχουργική δομή που αγγίζει την τελειότητα και με λεξιλογικό πλούτο και εκφραστικότητα που ασυνείδητα δημιουργούν έναν ανείπωτο λυρισμό, αγαπήθηκε ιδιαίτερα από τον ελληνικό λαό και έγινε λαϊκό ανάγνωσμα. Πολλοί στίχοι του παρατηρήθηκε πως απαγγέλλονταν από μνήμης από Κρητικούς και μη, ενώ πολλά δίστιχα έγιναν παροιμίες λόγω της επιγραμματικότητας που τα διέκρινε.

Παρόλο όμως που η σημαντικότητα αυτού του έμμετρου ερωτικού μυθιστορήματος έχει επισημανθεί και αυτό άλλωστε φάνηκε και από τις πάμπολλες εκδόσεις, διασκευές και μεταφράσεις του σε άλλες γλώσσες, η μελέτη της απήχησης της κρητικής λογοτεχνίας στον Ελληνικό χώρο δεν έχει προχωρήσει ικανοποιητικά. Όπως αναφέρει και ο Γ. Θανόπουλος, η μέχρι τώρα έρευνα ασχολήθηκε συστηματικότερα με την μεταλαμπάδευση των έργων της κρητικής λογοτεχνίας στα Επτάνησα. Η επίδρασή της όμως στον υπόλοιπο ελληνικό χώρο και κυρίως στον Αιγιακό δεν μελετήθηκε συστηματικά.

Στην Απείρανθο της Νάξου τόσο οι στίχοι, όσο και η μουσική του Ερωτόκριτου ήταν ευρύτατα γνωστά. Άνθρωποι εγγράμματοι και ολιγογράμματοι μπορούσαν να απομνημονεύσουν και να απαγγείλουν αρκετούς, αν όχι όλους τους στίχους του, ενώ η μελωδία του συνόδευε και άλλα απεραθίτικα κοτσάκια. Εκτός από αυτά όμως, παρατηρήθηκε ότι και κάποια καταγεγραμμένα απεραθίτικα τραγούδια, όπως «η κλεμένη», ακολούθησαν το ίδιο θεματικό και γλωσσικό μοτίβο σκηνών του Ερωτόκριτου. Όλα τα παραπάνω, παράλληλα με την αναφορά μας στις κοινωνικοπολιτισμικές συνθήκες και επαφές Απειράνθου και Κρήτης θα μπορούσαν ίσως να συντελέσουν σ’ ένα συμπέρασμα που αφορά τη διάδοση του Ερωτόκριτου στο συγκεκριμένο χωριό της Νάξου, αλλά και την απήχηση που είχε στην απεραθίτικη ψυχή και την ποιητική έκφρασή της.

Έχει βάσιμα υποστηριχτεί ότι πολλοί Κρητικοί κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, εξαιτίας των καταδιώξεων που υφίσταντο από τον Τούρκο δυνάστη, κατέφυγαν στην Απείρανθο της Νάξου. Ο εποικισμός αυτός έλαβε κυρίως χώρα μετά το 1669, όταν η μεγαλόνησος έπεσε στα χέρια των Τούρκων. Οι Κρήτες μαζί με όλα τ’ άλλα έφεραν μαζί τους και την πολιτιστική τους κληρονομιά. Ο ‘Ερωτόκριτος’, καθώς και η ‘Εύμορφη Βοσκοπούλα’, έμμετρο ποιητικό λογοτέχνημα γραμμένο στην Κρήτη κατά το 1600, διαδόθηκαν σύμφωνα με παλαιές, αλλά και πιο πρόσφατες μαρτυρίες στ’ Απεράθου. Η διάδοσή τους αυτή έγινε μέσω του προφορικού λόγου, ενώ προσαρμόστηκε παράλληλα στο γλωσσικό ιδίωμα του χωριού, που δεν απείχε άλλωστε και πολύ από την γλωσσική μορφή των ίδιων των έργων.

Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι το έργο της ωριμότητας του Κορνάρου όχι μόνο έγινε γνωστό, αλλά είχε τεράστια απήχηση στην απεραθίτικη ψυχή καθώς μέσα από αυτό ξεπήδησαν άλλα δημοτικά τραγούδια. Αυτό όμως που κυρίως πρέπει να μας απασχολήσει είναι πως ο λαϊκός προφορικός ποιητής επεξεργάστηκε το συγκεκριμένο έργο και μπόρεσε να δημιουργήσει νέες μορφές κρατώντας κάποιες βασικές θεματικές και γλωσσικές δομές και φόρμες. Αν λάβουμε υπόψιν μας το γεγονός ότι τ’ Απεράθου και οι κάτοικοί του χαρακτηρίζονται για την πηγαία και αυθόρμητη στιχουργική τους επιδεξιότητα δεν θα μας ήταν αδύνατο να κατανοήσουμε αυτήν την αναπλαστική ικανότητα και την εφαρμογή μιας λαϊκής τεχνοτροπίας γεμάτης από φόρμουλες που παρατηρείται σ’ αυτούς τους ανθρώπους, αλλά κυρίως την δημιουργικότητα που τους διακρίνει. Γιατί πέρα από την αφομοίωση που συντελείται σε έργα της λογοτεχνίας, η προσαρμογή του περιεχομένου τους στο δικό τους κοινωνικό και πολιτιστικό περιβάλλον έχει εξαιρετική σημασία για τη σκιαγράφηση και σηματοδότηση της έντεχνης και δημιουργικής προφορικής λογοτεχνίας και της λειτουργίας της στην λαϊκή παράδοση.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s