Τι κάνουν τα ζα;


Τι κάνουν τα ζα είπαμε;

Συζήτηση περί πραγματολογίας στον κατάλληλο τόπο, τον κατάλληλο χρόνο και με τους κατάλληλους συνομιλητές.

Update: 20/9/2007

Το συγκεκριμένο ηχητικό κείμενο είναι απόσπασμα από μία συζήτηση που είχε γίνει αρκετά χρόνια πριν στο σπίτι μου. Είναι από τις στιγμές εκείνες που χαίρεσαι να τις ζεις: 3 γενιές Απεραθιτών σ’ ένα σαλόνι, η πρώτη να μιλά και οι άλλες δύο να ακούνε -και αν έχουν και την τρέλα, να καταγράφουν επίσης… Το θέμα της συζήτησης είναι για τους «παλαιούς»… Ξεκινά ο ένας ομιλητής λέγοντας: «Οι πατεράδες μας και οι παππούδες μας δεν θα ξαναγεννηθούνε. Τέρμα!». Έτσι ξεκινά μία μεγάλη συζήτηση, όπου κάθε ομιλητής πρέπει να ρίξει τον «οβολό» των αναμνήσεών του στο τραπέζι της συζήτησης…

Στην προκειμένη τώρα περίπτωση, θα ήθελα να δούμε μεμονωμένα το κείμενο που επισύναψα και συγκεκριμένα τα δύο διαλογικά ζεύγη. Απομαγνητοφωνώ το κομμάτι που μ’ ενδιαφέρει εδώ:

Ο Μαργαριτο’ιώργης τώρα, είναι δυνατόν να γεννηθεί άνθρωπος σα dο Μαργαριτο΄ιώργη; Σα dο ‘έρο Σάκο, σα dο Δημητράκη, σα dο Μπεολοθέτη το Βώλο; Που είναι αυτοί οι άνθρωποι τώρα; Του ‘λεγες, «τι κάνουν τα ζα;», λέει, «βουρβουλιές», λέει, «πώς πάνε», λέει, «σε ρωτώ», «με τα τέσσερα»!

Αυτό που μου ήρθε στο μυαλό όταν άκουσα αυτά τα δύο διαλογικά ζεύγη για πρώτη φορά είναι ότι πρόκειται για ένα «σπάσιμο» της επικοινωνιακής διαδικασίας, για μία κατάφωρη παραβίαση της αρχής της συνεργατικότητας του Grice:

Κάνε τη συμβολή σου στο διάλογο έτσι όπως απαιτείται, τη στιγμή που εμφανίζεται και σύμφωνη με τον αποδεκτό σκοπό ή την κατεύθυνση της συνομιλίας στην οποία συμμετέχεις.

Θα έλεγα ότι εδώ κυρίως έχουμε να κάνουμε με την κατάφωρη παραβίαση ενός αξιώματος, συγκεκριμένα αυτό της συνάφειας, καθώς ο ομιλητής Α (Μαργαριτο’ιώργης) το εκμεταλλεύεται, δίνοντας μια απάντηση άσχετη με το θέμα συζήτησης (αποτυγχάνει ν’ ανταποκριθεί στον στόχο της ερώτησης του ομιλητή Β, που απλά ρωτά ποια είναι η κατάσταση των ζωών του και όχι κάτι άλλο): «Τί κάνουν τα ζα;» -«Βουρβουλιές». Ο ομιλητής Β προσπαθεί να θέσει πάλι τις προϋποθέσεις για την επίτευξη της επικοινωνίας: «Πώς πάνε σε ρωτώ», αλλά ο Α «αποτυγχάνει» για ακόμη μία φορά, με τρόπο κραυγαλέο, να τηρήσει το αξίωμα στο επίπεδο της έκφρασης: «Με τα πόδια».

Προφανώς η πρόθεσή του είναι να δημιουργήσει ένα υπονόημα, ξαφνιάζοντας τις αναμονές του συνομιλητή του. Ποιο όμως να είναι αυτό το υπονόημα; Από τη συνέχεια της συζήτησης φαίνεται πως η «απροθυμία» του Μαργαριτο’ιώργη ν’ ανταποκριθεί στην ερώτηση του συγχωριανού του δεν οφείλεται στο γεγονός ότι θέλει ν’ αποφύγει την ερώτηση, να ειρωνευτεί ή κάτι άλλο. Ο συγκεκριμένος χαρακτήρας ήταν γνωστός για την ετοιμολογία του, αλλά και για τα παιχνίδια με την γλώσσα. Κι εδώ έχουμε να κάνουμε μ’ ένα τέτοιο παιχνίδι, που στόχος του -φαντάζομαι- είναι να προκαλέσει γέλιο. Και μάλλον αυτός ο επικοινωνιακός στόχος επιτυγχάνεται…

Ο Κλους (Νικόλας Πετρ. Πολυκρέτης, 1881-1942)


Περί του ιδιώματος τ’ Απεράθου για ακόμα μια βολά… Σκέφτηκα πως θα ήταν μία καλή ιδέα να περάσω στο μπλογκ ορισμένα διαλεκτικά κείμενα που έχω συγκεντρώσει, τα οποία είναι στο μεγαλύτερο ποσοστό τους γραπτές αφηγήσεις για πρόσωπα του χωριού, οι οποίες αφηγήσεις είχαν εκδοθεί το 1986 σε ημερολογιακή έκδοση του Απεραθίτικου Συλλόγου. Δυστυχώς, δεν γνωρίζω τους αφηγητές για να τους αναφέρω… Έχω διατηρήσει την ορθογραφία των κειμένων, εκτός από κάποιες αλλαγές στη στίξη.

Ο Κλους (Νικόλας Πετρ. Πολυκρέτης 1881-1942)

klous.gif

Ο Κλους: Νικόλας Πολυκρέτης (1881-1942).

Τ’ όνομά ντου επόμεινε στην ιστορία του χωριού κι εφτό τα λέει όλα. Ζει και θα ζει στον αιώνα των αιώνων. Απού τσοι τύποι τση μοσκαριάς και του ‘έλιου πο’ σμίανε τσ’ Απόκριες με το Ζαάρη, το Γκορρέ, το Μπενάκη κι εκάνασι λέει το γκόσμο να κατουριέται απού τα ‘έλια, με κείνες πλια τσοι μοσκαριές και τσοι παρλάτες στη μπλάτσα τ’ Απεραθιού.

Από κοπελάκια που ‘μεστα μέχρι και σήμερα ακούμε πως ο Κλους ετούτο, τ’ άλλο κι ετσά κι αλλιώς και πάει λέοντας κι εμείς ακούοντας. Σε ‘ουτό το σημείωμα είναι δύσκολο να μεταφέρουμε το βίο και τη μπολιτεία του με όλα τα καμώματα και τα γουστόζικά ντου, που βέβαια είναι σκορποβολισμένα από ‘πα κι από κει χωρίς να χαθούσιν ακόμα, απού τα χείλια και τηνε ψυχή τ’ Απεραθίτη. Ήτονε τόσο τορμηρός που τίοτις δε ντου ξέφευγε κι ήψαχνε κάθα στιμής να ‘βρει την ευκαιρία να εντυπωσιάσει και να πολυκουβεδιαστεί…

Θα ‘τονε λέει χειμώνας του 1925-26 στ’ Απεράθου, που ‘χε-ν-απεθάνει ένας νέος άθρωπος στο χωριό, ας μην αναφερθούμε στ’ όνομά ντου, χρειάζεται όμως να πούμε πώς ήτονε ένα τύπος αρχοντικός ποξεχώριζε άμα-ν-επέρνα σ’ τσοι ρύμνες και στη μπλάτσα του χωριού. Ένας τύπος ξενικός τση παλιάς Αθήνας. Ο Κλους όμως ήτονε φτωχός κι αναγκαιμένος χωριανός. Όντεν επέθανε λοιπό ο άλλος ο ξενικός κι ο κοκέτης εφώναξε-ν η χήρα το Γκλου και του ‘δωκε-ν όλη τη ντυμασά του μακαρίτη, που και κείνη έχει τη δικιά τζη ξεχωριστή ιστορία με το χωριό. Τιμημένη ‘υναίκα. Δε φανταζούμεστα πως αγωνιάτε ‘ια το τέλος τση ιστορίας μας και να κακοβάνετε πως τάχατις είνηκε ντίοτα με το Γκλου και τη χήρα. Όχι. Μόνου που από ‘πα κι αμπρουστά ο Κλους ήκανε ντην εμφάνισή ντου μετά τα μεσάνυχτα σκοτεινά και χειμωνιάτικα ντυμένος με τα ρούχα και τα παπούτσα ολόϊδιος εκείνος ο συγχωρεμένος κοκέτης που ‘τονε δικά ντου! Στην αρχή εκείνοι που τον είδασι πρώτοι εκατατρομάξασι κι εϊνησαν ανεφταόρατοι. Και δεν είναι λίο πράμα να θωρείς μια τέθοια ολόιδια σκιά στα βαθιά μεσάνυχτα.

Σιά σιά κι από καιρό σε καιρό που το’ κανε-ν ο Κλους, εβούηξε ντο χωργιό πως εβουρκολάκιασε-ν ο κοκέτης κι εδουλειούσα-ν οι κακόμοιροι αθρώποι να φανούσι και να πορπατήξουσι μοναχοί ντωνε τη νύχτα στο χωριό…

«Καλέ μ’ αλήθεια ‘ειτόνισσα; Είνταν εφτά ντα πράματα π’ ακούμε;», ήλεν η μια τσ’ αλλονής.

«Ο Θεός είναι μεγάλος, βοήθησέ μας Άι μου ‘Ιάννη», τσ’ εποκρίνουντάνε η άλλη κι εσταυροκοπκιόντανε.

Συχνά λοιπό ήκανε ντην εμφάνισή ντου ο τύπος τση νύχτας ο βουρκολακιασμένος με τα ολοζώντανα φερσίματα και τη ντυμασά του συχωρεμένου. Και καταλαβαίνετε τώρα, ψόματα ή αλήθεια, είντα ‘ινουντάνε στο χωριό. Εουτό το σεργιάνι και την ιστορία ‘ια κείνοι τζοι χρόνοι στ’ Απεράθου, μας τα ιστόρησε ο ‘Ιώργης Ζευγώλης (ο εκπαιδευτικός μας σύμβουλος) που μας επρόστεσε πως μια βραδινιά εκατέβαινε-ν ο Ζευγωλοδημήτρης απού τη Φυροΐστρα (δυο μετά τα μεσάνυχτα), χειμώνας κακός καιρός. Και μόλις, λέει, εδιάηκε να μπροβάλει στο στιαστό του Βλάση, εξάνοιξε κι είδε ένα καταμόναχο να σεργιανίζει… το βουρκολακιασμένο!!

«Ω βοή μπου μου ‘ρθε», είπεν απού μέσα ντου ο Ζευγωλοδημήτρης, «μουρέ αλήθεια ν’ εφτά που λέσι… κι εώ δε ντα πίστευγα;;» Εκοντόκατσε, λέει, λιάκι κι εσκέφτηκε να ‘υρίσ’ απίσω. Ύστερα πάλι το μετάνιωσε. «Όχι το γκερατά!» και τραβά απού τη ζώνη ντου το μπιστόλι. «Πίσω και σ’ έφαα», το φώναξε δυνατά με το παλιοχρειάσιδο στο χέρι.

Κι ο βουρκολακιασμένος ποχέστηκε, με το συμπάθειο, α τη ντρομάρα ντου, «Μουρέ στάσου, μη με σκοτώσεις μα ο Κλους είμαι ω Ζευγωλοδημήτρη.»

Κι από τότες λέει ο Κλους, που να ξανατορμήσει να… βουρκολακιάσει. Ευτυχώς που ο Ζευγωλοδημήτρης είχε τη μπαλικαριά και το μπιστόλι. Αλλιώς ακόμα θα ‘χαμε να λέμε ‘ια κείνο ντο βουρκολακιασμένο γκοκέτη στο χωριό…

8ο Διεθνές Συνέδριο Ελληνικής Γλωσσολογίας


8th.gifΈληξε προχθές το 8ο Διεθνές Συνέδριο Ελληνικής Γλωσσολογίας, το οποίο διεξήχθη στα Γιάννενα και διήρκησε 4 ημέρες (30 Αυγούστου – 2 Σεπτεμβρίου). Προσωπικά, το παρακολούθησα και θα έλεγα τα καλύτερα, τόσο για το επίπεδο οργάνωσης (το μόνο αρνητικό ήταν η απουσία κλιματισμού στις αίθουσες που γίνονταν τα sessions), όσο και για το επίπεδο των ανακοινώσεων και των συνέδρων. Η αλήθεια είναι ότι δεν είχα παρακολουθήσει κάποιο από τα προηγούμενα συνέδρια που είχαν γίνει, οπότε δεν έχω κάποιο μέτρο σύγκρισης. Ωστόσο, από συζητήσεις με συναδέλφους, αλλά και από τις προσδοκίες που είχα, η οργανωτική επιτροπή πραγματικά αξίζει συγχαρητηρίων!

Από τις ομιλίες και τις ανακοινώσεις, έχω ξεχωρίσει πολλές που μου κέντρισαν το ενδιαφέρον και με κατατόπισαν σε ζητήματα που δεν είχα προσωπικά καταπιαστεί, αλλά και που μου έδωσαν το έναυσμα για κάποια θέματα που θα ήθελα ν’ ασχοληθώ στο μέλλον. Αυτό το αλισβερίσι ιδεών και λόγων είναι, πιστεύω, αυτό που αξίζει από τέτοιου είδους διοργανώσεις. Θα ήθελα και τη δική σας άποψη για το συνέδριο. Αν θέλετε, μπορούμε να πούμε δυο λόγια και για συγκεκριμένες ανακοινώσεις και ομιλίες, που μας κέντρισαν το ενδιαφέρον.

updated: 6/9/2007

Θα προσπαθήσω να σημειώσω κάποιους πολύ βασικούς άξονες ορισμένων ομιλιών και ανακοινώσεων που παρακολούθησα και που θα ήθελα να μοιραστώ μαζί σας. Το συνέδριο άνοιξε με την ομιλία του καθηγητή γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Χριστόφορου Χαραλαμπάκη, ο οποίος μίλησε για «το νέο Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής της Ακαδημίας Αθηνών». Ο καθηγητής αναφέρθηκε στις καινοτομίες που θα έχει το συγκεκριμένο λεξικό, καινοτομίες που θα το διαφοροποιήσουν από τα προηγούμενα, σημαντικά εξίσου, λεξικά των Κριαρά, Μπαμπινιώτη και Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και αφορούν τον τρόπο κατάρτισης του λημματολογίου, τα ερμηνεύματα, τα παραδείγματα, την οικονομία στην παράθεση των σημασιών, τους υφολογικούς και σημασιολογικούς χαρακτηρισμούς κ.λπ. Εντύπωση μου έκανε ένα βασικό στοιχείο που τόνισε ο καθηγητής, αυτό της καταγραφής των χρήσεων σε συγχρονικό επίπεδο, πράγμα που σχετίζεται άμεσα με την ρυθμιστικότητα και την υποχώρησή της, επί τω προκειμένω. Η ομιλία του Κου Χαραλαμπάκη, σε συνδυασμό με το session της λεξικογραφίας που πραγματοποιήθηκε την 3η μέρα του συνεδρίου, προσωπικά με πληροφόρησε για πολλά ενδιαφέροντα ζητήματα και με προβλημάτισε ιδιαιτέρως για άλλα… Και μιας και αναφέρθηκα στο session της Λεξικογραφίας, η ανακοίνωση του Κου Τράπαλη μάς παρείχε μία επαρκή εισαγωγή στα λεξικογραφικά δρώμενα (θέμα του η «σύντομη ανασκόπηση της λεξικογραφικής δραστηριότητας στην Ελλάδα»), η ανακοίνωση της καθηγήτριας Α. Αναστασιάδη-Συμεωνίδου πραγματεύτηκε ένα φλέγον, κατ’ εμέ, ζήτημα, αυτό των υφολογικών χαρακτηρισμών μέσα («Λεξικογραφία και χρηστικά σημάδια»). Οι παρατηρήσεις και οι προβληματισμοί της, πιστεύω πως έδωσαν τροφή για μία ενδιαφέρουσα συζήτηση που πρέπει να συνεχιστεί και στο μέλλον. Επίσης, η ανακοίνωση της Μ. Παυλάκου & του Γ. Ξυδόπουλου («Η γλωσσολογική ορολογία στα λεξικά του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και Μπαμπινιώτη») ήταν πολύ ενδιαφέρουσα. Παρομοίως, οι ανακοινώσεις των Μ. Γαβριηλίδου, Π. Λαμπροπούλου & Β. Γιούλη («Το ερμηνευτικό λεξικό για το γυμνάσιο»), της Α. Ευθυμίου («Το ‘Πρώτο μου Λεξικό’ ως εργαλείο διδασκαλίας της Ελληνικής»), των Σ. Μαρκαντωνάτου & Α. Φωτοπούλου («Το εργαλείο ‘Έκφραση’») και του Αγάπιου Οικονομίδη («Σύγκριση και αξιολόγηση 6 αγγλοελληνικών λεξικών») ήταν ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες. Αυτό που προσωπικά απόλαυσα –αν μου επιτρέπεται αυτή η λέξη για ένα συνέδριο- ήταν οι συζητήσεις που ακολουθούσαν κάθε παρουσίασης και που σίγουρα δεν μπορούσαν να εξαντληθούν μέσα σ’ ένα δεκάλεπτο…

Άλλες ανακοινώσεις που παρακολούθησα με ιδιαίτερο ενδιαφέρον…

  • των Αρχάκη & Σκαρβελάκη για τις «Ενάρξεις συνομιλιακών αφηγήσεων»,
  • της Α. Τζάννε για «τη δομή και τον λόγο των συνεντεύξεων στην ελληνική τηλεόραση» (που όπως φαίνεται το ελληνικό πολιτισμικό περιβάλλον παραγωγής επηρεάζει το λεκτικό και τη δομή των τηλεοπτικών συνεντεύξεων, όπως επίσης και το θέμα και η ώρα εκπομπής τους),
  • του Γ. Ανδρουλάκη για τη «Γλώσσα, κοινωνία και ταυτότητα: η συμμετοχή σε ελληνικά έντυπα και ηλεκτρονικά ‘ελεύθερα βήματα ως ένταξη σε κοινότητες πρακτικής» (πρωτότυπο θέμα που επικεντρώθηκε στη διαμόρφωση της γλωσσικής -και όχι μόνο- ταυτότητας μέσα σε φόρουμς και blogs),
  • των Α. Μποτίνη, Α. Μπακάκου-Ορφανού και Χ. Θεμιστοκλέους για την «Πολυπαραγοντική ανάλυση της σειράς των ομιλητών στην Ελληνική» (μία ενδιαφέρουσα ανακοίνωση από τον χώρο της φωνητικής),
  • της C. Hadjidemetriou, με θέμα «Kormakiti Maronite Arabic: A mixed Arabic-Greek language?»,
  • του Ε.Τ. Danielsen με θέμα «Lesbian Greek as a mirror of pre-puristic vernacular Greek» (εξαιρετικά ενδιαφέρον θέμα σχετικά με την παρουσία- ή μάλλον την απουσία- τουρκικών λέξεων από κάποια λεσβιακά κείμενα ως –χρονικού- δείκτη καθαρισμού της γλώσσας),
  • των Θ. Γεωργακόπουλου, Γ. Μαρκόπουλου, Γ. Κωστόπουλου και Σ. Σκοπετέα, με θέμα την «πληθυντικοποίηση των φραστικών συνθέτων στην ΚΝΕ»,
  • της Σ. Κουτσουλέλου για τον «συμπληρωματικό δείκτη ότι και τις συνάψεις του ως μηχανισμού αξιολόγησης στον ακαδημαϊκό λόγο», βάσει σωμάτων κειμένων από τον χώρο της ιατρικής και της γλωσσολογίας,
  • του Δ. Γούτσου για τα «Μόρια, δείκτες λόγου και κειμενικά επιρρήματα και την οροθέτηση των γλωσσικών κατηγοριών με τη χρήση Ηλεκτρονικών Σωμάτων Κειμένων»,
  • των Σπηλιώτη & Γ. Φραγκιαδάκη για τη «γλωσσική ποικιλία των Ελλήνων στρατιωτών» (ήδη έχω γράψει κάποια σχόλια σε άλλο σημείο) και
  • του Θ. Μωυσιάδη για τις «Αλλαγές σημασίας στο εικονόσχημα του άξονα: το παράδειγμα του ρ. τρέπω» (πολύ ενδιαφέρουσα ανακοίνωση πάνω σε θέματα γνωσιακής γλωσσολογίας και σημασιολογίας).

Επίσης, πάνω σε θέματα κοινωνιογλωσσολογίας, δεν θα μπορούσα να μην αναφέρω την ανακοίνωση του Κου Παντελίδη για «το φαινόμενο του τσιτακισμού στα πελοποννησιακά ιδιώματα» (μια, για πολλούς, άγνωστη γλωσσική πτυχή αυτών των ιδιωμάτων) και της Χ. Καραντζή για «τα όρια της γλωσσογεωγραφίας και τις νέες τάσεις στη νεοελληνική διαλεκτολογία και τα αρχεία προφορικού λόγου». Ενδιαφέρουσες επίσης οι συζητήσεις που ακολούθησαν αυτών των ανακοινώσεων. Last but not least… η ομιλία του Λουκά Τσιτσιπή, που προσωπικά με ενέπνευσε και μου έδωσε την ευκαιρία να δω με μία άλλη οπτική τη θέση της σύγχρονης κοινωνιογλωσσολογίας και εθνογραφίας της γλώσσας. Το θέμα του ήταν το εξής: «Μια πραξιακή προσέγγιση θεμάτων της Ελληνικής γλώσσας από την οπτική γωνία της ανθρωπογλωσσολογίας» και βασικός άξονας ήταν η διαλεκτική σχέση ανάμεσα στη δομή και τη δρώσα μονάδα, ανάμεσα στην ιδεολογία και την πράξη και πώς αυτές οι σχέσεις πρέπει ληφθούν υπόψιν από τη σύγχρονη κοινωνιογλωσσολογία, η οποία, όπως ανέφερε και ο ίδιος ο καθηγητής, πρέπει να κάνει την κριτική της σε κάποια ζητήματα.

Δυστυχώς… δεν μπορώ ν’ αναφέρω άλλες λεπτομέρειες και άλλες ανακοινώσεις που παρακολούθησα, λόγω έλλειψης χρόνου. Περιμένω τις δικές σας εντυπώσεις!