Σκοποί και τραγούδια τ’ Απεράθου (μέρος 3ο): Ο σκοπός τσ’ αροχλάδας


Το ναξιώτικο τραγούδι ως ενιαία ενότητα μουσικής, στίχου και χορού παρουσιάζει μία πληθώρα χαρακτηριστικών δομής και περιεχομένου, που για κάθε στιχοπλόκο, «ασκούμενο» ή έμπειρο, αποτελούν απαράβατους κανόνες. Οι κυριότεροι λαϊκοί στίχοι που δημιουργούνται και τραγουδιούνται στ’ Απεράθου, καθώς επίσης και σε όλα τα χωριά της Νάξου, είναι οι δεκαπεντασύλλαβοι και οι οκτασύλλαβοι (τα λεγόμενα «κοτσάκια»).

Αντώνης Διαμαντίδης (Νταλγκάς). Κωνσταντινούπολη, 1892 – Αθήνα, 1945.

Βασικό μέλημα του στιχοπλόκου είναι η φροντίδα για το μέτρο και την ομοιοκαταληξία, η οποία πρέπει να είναι ακριβής και ταιριαστή ακουστικά και τεχνικά, ακόμα κι αν αυτό πολλές φορές μπορούσε να σημαίνει ένα φτωχό αποτέλεσμα ως προς το περιεχόμενο και την ουσία του ίδιου του τραγουδιού. Αναφέρει μάλιστα χαρακτηριστικά ο Δημήτρης Οικονομίδης, στα 1934, ότι η εμμονή των Απεραθιτών στο ταίριασμα των δίστιχων, έθεσε σε δεύτερη μοίρα το περιεχόμενο των τραγουδιών, ενώ και ο Ζευγώλης την ίδια περίοδο σημείωνε ότι η ομοιοκαταληξία έκανε τον στίχο τεχνικότερο, ένα εξωτερικό στολίδι που έπρεπε να φτιάχνεται όσο το δυνατόν καλύτερα και αυτό αποτέλεσε την αιτία να δημιουργούνται πολλές φορές φτωχά τραγούδια, χωρίς βαθύτερο νόημα. Σ’ αυτό το σημείωμα, δεν θα επιχειρήσουμε να ασκήσουμε κριτική στις απόψεις των σεβαστών επιστημόνων, οι οποίοι μελέτησαν τη λαϊκή δημιουργία από μια καθαρά φιλολογική ματιά και σε σύγκριση με τα προναξιακά τραγούδια (επιφυλασσόμαστε ωστόσο σε ένα μελλοντικό κείμενο να το εξετάσουμε ως θέμα).

Ο Οικονομίδης σημειώνει ότι στα χρόνια του το λαϊκό τραγούδι της Απειράνθου είχε υποστεί μεγάλη μεταβολή, ιδίως στη γλώσσα, λόγω της συχνότερης επικοινωνίας και κινητικότητας των Ναξιωτών με την πρωτεύουσα, συνεπώς και της μίμησης της γλώσσας των μορφωμένων. Πέρα από αυτό, παρατηρήθηκε μία ακόμα πιο έντονη κινητικότητα τραγουδιών και σκοπών, οι οποίοι είτε μεταφυτεύτηκαν αυτούσιοι από την Αθήνα στη Νάξο, είτε αποτέλεσαν τη βάση για τη δημιουργία παραλλαγών, στιχουργικών αλλά και μουσικών.

Κατά την περίοδο 1931-1939, πολλά αυτοσχέδια τραγούδια δημιουργήθηκαν με βάση τη μουσική και τη στιχουργική δομή ενός γνωστού τραγουδιού του Αντώνη Διαμαντίδη ή Νταλγκά, της «Ελένης Ελενάρας», το οποίο ηχογραφήθηκε πρώτη φορά το 1929 και ακουγόταν στους προσφυγικούς συνοικισμούς της πρωτεύουσας.

«Ελένη Ελενάρα», Αντώνης Διαμαντίδης ή Νταλγκάς. Δίσκος Columbia 18066/1929.

Ελένη Ελενάρα μου,
εσύ ‘σαι η μπαρμπουνάρα μου
κι αν δε σε αποκτήσω
θα πάω ν’ αυτοκτονήσω.

Με άλλους παίζεις και γελάς
και μένανε με παρατάς
κάτσε και συλλογίσου,
τα νιάτα μου λυπήσου.

Τη μάνα σου τη μάγισσα,
τη μάνα σου τη μάγισσα
ούζο θα την ποτίσω,
ούζο θα την ποτίσω.

Να πέσεις ν’ αποκοιμηθείς,
να πέσεις ν’ αποκοιμηθείς
να ‘ρθώ να σου μιλήσω,
να ‘ρθώ να σε φιλήσω.

Για να σου πω τον πόνο μου
Ελένη ζηλεμένη μου
πο ‘χω στα σωθικά μου
και καίγεται η καρδιά μου.

Ελένη Ελενάκι μου,
εσύ ‘σαι το μεράκι μου
κι αν δε σε αποκτήσω
θα πάω ν’ αυτοκτονήσω.

Στ’ Απεράθου της Νάξου, εκείνη την περίοδο, παρατηρήθηκε μία τάση δημιουργίας εξάστιχων τραγουδιών, κατά το πρότυπο του τραγουδιού του Νταλγκά. Πιο συγκεκριμένα, οι α’, β’, δ’ και ε’ στίχοι είναι οκτασύλλαβοι και οι γ’ και στ’ επτασύλλαβοι. Μεταξύ του α’ και του β’, του δ’ και του ε’, καθώς και του γ’ και στ’ στίχου υπήρχε ομοιοκαταληξία. Με βάση αυτούς τους στιχουργικούς κανόνες, οι Απεραθίτες στιχοπλόκοι έγραφαν τα λεγόμενα «εξάστιχα», τα οποία συνοδεύονταν από την ίδια μελωδία της «Ελενάρας», με τέτοιες αλλαγές στην ταχύτητα και το ρυθμό, που να μην το καθιστούν διαφορετικό τραγούδι, αλλά απλή παραλλαγή του αρχικού (στο χωριό είναι γνωστός ως «σκοπός τσ’ αροχλάδας ή σκοπός του μύλου». Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η παραλλαγή αυτή ίσως καθορίστηκε από την ανάγκη εισαγωγής του τραγουδιού και στο χορευτικό γλέντι στα χωριά της Νάξου. Συνεπώς, ο αμανές του Νταλγκά έγινε συρτός χορός στη Νάξο, όπως άλλωστε είναι συρτός στα νησιά του ανατολικού Αιγαίου, όπου και κει απαντά το τραγούδι, με στίχους περίπου ίδιους με αυτούς του πρωτότυπου.

«Ελένη Ελενάρα μου», Νίκος Καλαϊντζής – Μπινταγιάλας. Από τον δίσκο του Αρχείου Ελληνικής Μουσικής «Μυτιλινιά και Σμυρνέικα».

Ελένη Ελενάρα μου,
να ζήσεις μπαρμπουνάρα μου
μ’ αν δε σε αποκτήσω
τί μ’ ωφελεί να ζήσω;

Ελένη, Ελενάκι,
με πότισες φαρμάκι.

Με άλλους παίζεις και γελάς
και μένανε με παρατάς,
Ελένη, Ελενάκι,
μικρό μου κοριτσάκι.

Ελένη, στο Θεό σου,
με πήρες στο λαιμό σου.

Ελένη Ελενάκι μου
να ζήσεις κοριτσάκι μου
κι αν δε σε αποκτήσω
στον κόσμο πώς θα ζήσω;

Μου το ‘βαλες, Ελένη,
το μαχαίρι και δε βγαίνει.

Και στη Λεμεσό της Κύπρου, το συγκεκριμένο τραγούδι απαντά σχεδόν αυτούσιο:

Ελένη Ελενάρα μου,
τσαχπίνα μπαρμπουνάρα μου,
αν δεν σε αγαπήσω,
τί μ’ ωφελεί να ζήσω;

Ελένη μια, τζι Ελένη δκυο,
τζι Ελένη των Πολεμιδκιών
αν δεν…

Με τη βοήθεια ενός εκλεκτού μέλους από το Ρεμπέτικο Φόρουμ μαθαίνουμε, επίσης, ότι στο βιβλίο «Τα δημοτικά τραγούδια και οι λαϊκοί χοροί της Κύπρου» του Γεώργιου Α. Αβέρωφ υπάρχει παρτιτούρα της Ελένης Ελενάρας, όπου και καταγράφονται τα εξής δίστιχα:

Ελένη που τες Τρείς Ελιές τζιαι που τα μαύρα μμάδκια
έκαμες την καρτούλλα μου σαραντα δυο κομμάδκια.

Ελένη πόν εσιεις τον νουν πάνω στην τζιεφαλήν σου
άεις τους άλλους να θωρούν τζιαι δως μου το φιλίν σου.

Στο βίντεο (από το κυπριακό κανάλι ΡΙΚ1), που είχε την ευγενή καλοσύνη να μας γνωστοποιήσει ο κ. Σταύρος Σπηλιάκος, η κ. Κυριακού Πελαγία τραγουδά μία ενότητα τραγουδιών, εκ των οποίων το πρώτο είναι το «Ελένη ελενάρα μου».

Ο Ζευγώλης θεωρεί ότι τα εξάστιχα είναι τα νεότερα ερωτικά απεραθίτικα τραγούδια, χωρίς όμως τα κοτσάκια να χάνουν την πρωτεύουσα θέση τους, καθώς η δημιουργία των πρώτων ήταν παροδική.

«Εξάστιχα», Κούλα Κληρονόμου Σιδερή. Από τον δίσκο «Τ’ αυγινά». Βιολί: Γιάννης Ζευγόλης, λαούτο: Νίκος Κονιτόπουλος, κιθάρα: Ματθαίος Ζευγώλης.

Χρόνοι ‘ναι που σε συμπαθώ
και να στο κρύψω προσπαθώ
και υποφέρω, φως μου.
Γιατί λεβέντη ντω πουλιώ
δε ξέρεις πόσο τα δουλιώ
τα στόματα του κόσμου.

Ω φίλοι του αχώριστοι,
πείτε του πως αγνώριστη
με ‘καμαν οι μαθιές του.
Γιατί έχει άπονη καρδιά
και να με πάρει μια βραδιά
δε συφωνά ποτές του.

Που ‘φυες κ’ είσαι μακριά
και χύνω μαύρα δάκρυα
στην αναχώρησή σου.
Γιατί η δόλια μου καρδιά,
χωρίς να θέλω μια βραδιά,
εΐνηκε δική σου.

Παρομοίως, ο Οικονομίδης σημειώνει ότι κατά τη μετέπειτα περίοδο οι Απεραθίτες έπαψαν να στιχουργούν τέτοια εξάστιχα, ενώ γεννήθηκε μια νέα τεχνοτροπία, τα κομμένα κοτσάκια. Παρόλ’ αυτά, ακόμα και σήμερα δημιουργούνται και καταγράφονται εξάστιχα τραγούδια, κυρίως πάνω στη γνωστή μελωδία του Νταλγκά, ενώ δεν έχουν αμιγώς ερωτικό περιεχόμενο, αλλά επίσης αναμνηστικό του χωριού, των τόπων του, των ανθρώπων του και γενικότερα του παλαιότερου τρόπου ζωής.

Να ‘μου’ στα μέρη τα γλυκά
και πάντα μάθια φιλικά
στο δρόμο ν’ αντικρύζω.
Άμα θυμούμαι τσι κορφές
και τσι αξέχαστες μορφές
ειλικρινά δακρύζω.

Ν’ ακούσω μια γνωστή λαλιά
και τα λημέρια τα παλιά
να πάρω όλα βόρτα.
Απ’ το Λαγκάδι στο Χριστό
κ’ ύστερα να ξεκουραστώ
στου φούρναρη την πόρτα.

«Ο σκοπός τσ’ αροχλάδας ή του μύλου», Λευτερογιάννης. Ζωντανή ηχογράφηση από γλέντι στ’ Απεράθου (πηγή: Lafazanoiannis, http://www.youtube.com/watch?v=jeUnsqY8XrM).

Αν μ’ αγαπάς κι έχεις καρδιά,
έλα στο μύλο μια βραδιά
κατ’ απ’ την αροχλάδα.
Ο ένας τ’ αλλονού να πει,
χωρίς καθόλου να ντραπεί,
τα βάσανά ντου αράδα.

Είναι το κρύο ελεεινό
και ο κατσιφόρας σκοτεινό
ήκαμε το χωριό μας.
Κ’ η πονεμένη μου καρδιά
‘ίνεται ακόμα πιο βαριά
μέσα στο μαεργειό μας
.

Κάθομαι μες στο μαεργειό
κ’ είναι ο πόνος μου θεριό
στο φετινό φευγιό σου.
Κι αν είναι να ‘ρθεις στην Αξά
που μ’ έφαεν η μοναξά
λι’άκι προεργειό σου
.

Ύφυα την ακρογιαλιά
για μιαν αγάπη μου παλιά
εφέτι κ’ ήρθα πάνω.
Που ‘θάρρου πως θε να μπορώ
από κοντά να τη θωρώ
τον πόθο μου να ‘ιάνω.

«Ο σκοπός της αροχλάδας», Ματθαίος Γιαννούλης. Από τον δίσκο «Θύμησες». Βιολί: Φλώριος Γλέζος.

Ήθελα να ‘μαι στο χωριό
στο σπίτι μας, στο μαεργειό
στη μπάγκα να καθίσω.
Μα έστω και για μια σταλιά,
τα χρόνια κείνα τα παλιά
πάλι να ξαναζήσω.

Το σπίτι μας το πατρικό
που τώρα πια δε γκατοικώ
και ζω με συγκινήσεις,
καρδιά μου τα κατάφερες
και πισω πάλι μ’ έφερες
με τόσες αναμνήσεις.

Να ‘μουν στη γκαμινάδα μας
και να ‘ναι κει κι η μάνα μας
με φως το λυχνάρι.
Κι όπως θ’ ανάβγει η φωθιά,
να μου χτυπά η ζεστασά
κι ο ύπνος να με πάρει.

Advertisements

8 thoughts on “Σκοποί και τραγούδια τ’ Απεράθου (μέρος 3ο): Ο σκοπός τσ’ αροχλάδας

  1. Μάρω… εξαιρετική η Απείρανθος, παρότι είναι η πατρίδα του πρωθυπουργού της κυβέρνησης «μικράς πλην εντίμου Ελλάδος», της κυβέρνησης δηλαδή των υπεύθυνων για την τρομακτική Μικρασιατική Καταστροφή 😉

    Εσύ από την Απείρανθο είσαι;

  2. Καλημέρα και χρόνια πολλά! 🙂
    Από την Απείρανθο είμαι, ναι! Έτσι άλλωστε εξηγείται και το 80% των ποστ μου στο μπλογκ που αφορούν το χωριό μου! 🙂

    Όσο για το το ότι είναι η πατρίδα του Πέτρου Πρωτοπαπαδάκη… είναι επίσης και πατρίδα του Μανώλη Γλέζου! 😛 Δυστυχώς ή ευτυχώς (δηλαδή είτε μας βολεύει ειτε δεν μας βολεύει) η ιστορία κρίνει κάθε πολιτικό άνδρα και κάθε ασχολούμενο με τα κοινά. Και η ιστορία έχει αποφανθεί για κείνη την περίοδο και τα τρομερά λάθη που έγιναν (δεν εννοώ βέβαια την εκτέλεση των Έξι, αλλά την πολιτική αποτίμηση που έχει γίνει).

  3. Εάν μπορουμε να ισχυριστούμε ότι ο Ιανός εκφράζει τη βασική διαλεκτική σύλληψη περί συνύπαρξης καλού και κακού, φωτεινού και σκοτεινού στο ίδιο «πράγμα-ον», τότε μπορούμε να πούμε συμβολικά ότι ο Ιανός στην Απείρανθο έχει αυτά τα δύο πρόσωπα, του Γλέζου και του Πρωτοπαπαδάκη, όσον αφορά τον ιστορικό τους ρόλο φυσικά. Είναι εντυπωσιακό το πώς αυτές οι δύο αντιδιαμετρικές ανθρώπινες στάσεις-ρόλοι, προέρχονται από την Απείρανθο!

    Ευτυχισμένος ο νέος χρόνος

    Μ-π

  4. Παράθεμα: Το τρίπτυχο της μουσικοχορευτικής παράδοσης της Νάξου: Η περίπτωση τ’ Απεράθου (Μέρος 2ο) « Φωτεινή παντογνώστρα

  5. Αφιέρωμα στο τραγούδι «Ελένη Ελενάρα μου» και την κινητικότητά του (Λέσβος, Κύπρος, Νάξος) από τον Σταύρο Σπηλιάκο:

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s