Χωρίς τσαπράζι…


Το πιργιόνι λοιπό έχει ένα… -πώς να στο πω να πούμε- ένα ελάττωμα κι ένα καλό πάλι. Λοιπό… […] Αν τ’ ακονίσεις με χωρίς… –α dο πιάσεις το πιργιόνι ‘ια να κόψεις ξύλα χωρίς να τ’ ακονίσεις, λέγεται πιργιόνι που δε κόβγει -να πούμε- δηλαδή πριργιόνι χωρίς τσαπράζι. Το τσαπράζι είναι λοιπό… […] Τώρα άμα δε dο ακονίζομε λέμε χωρίς τσαπράζι, άμα τ’ ακονίζουμε πάλι λέμε με τσαπράζι. Γι’ αυτό ήλεα ‘ω στη ‘ιαγιά σας ότι να ‘τονε τρόπος να τση κόψουνε dη κεφαλή της χωρίς τσαπράζι, ‘ιατί με το χωρίς τσαπράζι δε κόβγει… θα dη παιδέψει να πούμε…

Ηχογραφημένος διάλογος με τον παππού μου,
Μαρθαίο Πρωτονοτάριο (Τσαρδινά/ Πατακομαρθαίο)

Advertisements

12 thoughts on “Χωρίς τσαπράζι…

  1. Τσαπράζια είναι κάτι στολίδια που τα φορούσαν χιαστί οι άντρες -απορώ πώς σχετίζεται με το πριόνι. Αλλά πιο ενδιαφέρον βρίσκω το «Μαρθαίος», πολύ ευφωνικότερο από το Ματθαίος.

    Καλησπέρα!

  2. Και όμως, κ. Σαραντάκο! 🙂 Η αλήθεια είναι πως δεν το ‘χω ψάξει. Ίσως να ‘ναι μια ευκαιρία τώρα να το ελέγξω, μιας και άνοιξα τα παλιά μου τα κιτάπια με τις απομαγνητοφωνήσεις.

    Στο χωριό μου, έτσι συνηθίζεται το όνομα «Ματθαίος», το οποίο και από άποψη άρθρωσης -τουλάχιστον εμένα- με διευκολύνει πάρα πολύ!

    Καλησπέρα και σε σας!!

  3. Κατ’ αρχάς συγχαρητήρια για την πολύ καλή και λεπτομερή απομαγνητοφώνηση που φαίνεται ότι έχεις κάνει. Τέτοια ιδιωματικά κείμενα είναι πραγματικά πολύτιμα.
    Το τσαπράζι προέρχεται ετυμολογικά από το τουρκιό çapraz που σημαίνει ‘χιαστός, σταυρωτός, σταυροειδής’, εξού και τα σχετικά στολίδια που αναφέρει ο κ. Σαραντάκος από τον τρόπο που τα φορούσαν. Τώρα πώς σχετίζεται με το πριόνι θέλει αρκετή φαντασία αλλά είναι πολύ ενδιαφέρον.

    • Η αλήθεια είναι ότι ακόμα δεν το ‘χω ψάξει, πώς δηλαδή έγινε μία τέτοιου είδους σύνδεση. Το μόνο που μέχρι στιγμής γνωρίζω είναι ότι υπάρχει ειδικό εργαλείο, ο τσαπραζολόος ή τσαπράζι, που λυγίζει τα «δόδια» του πριονιού! Τώρα που το σκέφτομαι, μήπως επειδή το τσαπράζι λυγίζει εναλλάξ, αριστερά και δεξιά, τα δόντια, μήπως γι’ αυτόν τον λόγο ονομάστηκε έτσι;

      Θα το ψάξω! 🙂

  4. Καλησπέρα,

    Τσαπράζι σε πολλά χωριά της Κρήτης λένε το σπαστό (σφαλιχτάρι) πριονωτό μαχαίρι, σε διάφορα μεγέθη, το οποίο έχει κυρτή λάμα και κυρτή λαβή, ξύλινη (τελευταία έχουν εμφανιστεί και πλαστικές). Η λαβή έχει επίσης ένα ιδιαίτερο σχέδιο, κρίμα που δεν μπορώ να το φτιάξω εδώ κι’ απ’ ότι έψαξα δεν υπάρχουν ακόμη σχετικές φωτογραφίες στο google

    Βέβαια το πριόνι στα κρητικά είναι: Ο ΣΑΡΑΚΑΣ

    ΥΓ
    ΠΟΛΥ ΚΑΛΟ ΤΟ BLOG

    • Αντώνη, πρώτα απ’ ολα σε ευχαριστώ για τη συμβολή σου στο θέμα! Δεν ξέρω αν μιλάμε για το ίδιο εργαλείο. Σου παραθέτω ένα σχέδιο που μου έκανε ένας συγχωριανός μου, ο Νίκος Σαρρής, θέλοντας να με βοηθήσει να καταλάβω τη μορφολογία και τη σκοπιμότητά του:

      Ο τσαπραζολό'ος και το τσαπράζι...

      Μιλάμε για το ίδιο εργαλείο;

  5. Όχι, το τσαπράζι είναι ένας σουγιάς που η κόψη της λεπίδας του έχει δόντια. Ίσως το σχήμα των δοντιών αυτών, η συνέχεια που υπάρχει πάνω στη λεπίδα να παραπέμπει στο σχήμα του c,apraz που στα τουρκικά σημαίνει και δικτυωτός, καφασωτός.
    Το τσαπράζι σε πολλά χωρία της Κρήτης είναι εργαλείο του αγρότη, ποτέ του βοσκού και χρησιμοποιείται σε χίλιες δυο περιπτώσεις τις καθημερινής δραστηριότητάς του.
    Κρίμα που αυτή τη στιγμή δεν έχω διαθέσιμο τσαπράζι να το φωτογραφίσω και να στο στείλω, ούτε και σαρωτή για να σου στείλω ένα σχέδιό του.

    • 🙂 Τώρα κατάλαβα! Όντως μιλάμε για διαφορετικό εργαλείο! Ελπίζω σύντομα να μπορώ να έχω φωτογραφία ενός «τσαπραζιού» μιας και θα κατέβω στο χωριό και θα μπορώ να το ψάξω λίγο παραπάνω.

      Πάντως, από μία μικρή αναζήτηση που έκανα στο νετ, υπάρχει και μία φράση των θαλασσινών: «αλλάζει το τσαπράζι» για δειξει την εναλλαγή στην σειρά του καρφώματος (στην κατασκευή των πλοίων).

      Επίσης ενδιαφέρουσες είναι και οι εξής παρατηρήσεις στη σελίδα slang.gr (http://www.slang.gr/lemma/show/tsapraz_tsaprazoma_tsaprazis_11614):

      1. τσαπράζ, τσαπράζωμα, τσαπράζης

      Αρχική σημασία: Εκ του τουρκικού çapraz που σημαίνει σταυρός, σταυρωτός, σταυρωτά, αλλά και γυρτά, έως και (συνεκδοχικά) ανάποδα.

      Τρέχουσες σημασίες (ακουσμένες στην κεντροδυτική Μακεδονία):

      1. Το γυναικείο κόσμημα που φοριέται στον λαιμό, και ιδιαίτερα αυτό με το κοντό περιλαίμιο (βλ. μαύρη ζώνη στο τσιμπούκι κι ένα νταν).

      2. Το περιλαίμιο του σκύλου. Εξ αυτού και το τσαπράζωμα, το ζέψιμο δηλαδή του σκύλου.

      Το τσαπράζωμα χρησιμοποιείται μεταφορικά και για να πούμε ότι περάσαμε σε κάποιον κολάρο, τον ελέγχουμε ή, αν πρόκειται για γυναίκα-σκυλί, για έμπειρη παρθένα, για δαγκανόμουνο, για να δηλώσουμε περιπαικτικά, ως προτροπή, ότι δαγκώνει και πρέπει να τεθεί υπό έλεγχο.

      Τσαπράζης είναι ο ανάποδος άνθρωπος, ο σπασαρχίδας, ο ενοχλητικός.

  6. Στο Ηράκλειο τσαπράζι λέμε ένα πτυσσόμενο σουγιά με πριονωτή λάμα περίπου 12-15 εκατοστά, και λαβή ξύλινη, επίσης καμπουρωτή. Τον χσρησιμοποιούσαμε κυρίως στο κλάδεμα των αμπελιών τότε που δεν είχαμε ψαλίδια κλαδέματος. Πιστεύω ότι το λέμε τσαπράζι επειδή τα δόντια του είναι σαν του πριονιού (κρητ. σάρακας, γεν. του σάρακα και του σαράκου). Ο Αντ. Ξανθινάκηςς στο «Λεξικό του δυτικοκρητικού γλωσσικού ιδιώματος», Πανεπ. Εκδ. Κρήτης, Ηράκλειο 2001, σ. 524, γράφει: τσαπράζι, το, στη φρ. «κάνω τσαπράζι του σαράκου’ = μετακινώ τα δόντια του πριονιού ένα αριστερά και ένα δεξιά κατά σειρά, ώστε να πριονίζει καλίτερα. Τουρκ. çapraz=σταυρωτός.

  7. Γεια σου Βασίλη!
    Σ’ ευχαριστώ πολύ, πρώτα απ’ όλα για την απάντησή σου!
    Από τη φράση που παρέθεσες (κάνω τσαπράζι του σαράκου) φαίνεται πως υπάρχει η ίδια ακριβώς σημασία και λειτουργία. Γιατί και στην απομαγνητοφώνηση που έκανα αλλά και σύμφωνα με τις πληροφορίες που μπόρεσα να μαζέψω εκείνη την περίοδο που το έψαχνα, το τσαπράζι έχει να κάνει μ’ αυτό που και συ σημειώνεις ότι απαντά στο λεξικό: είναι η μετακίνηση (και το αποτέλεσμα) της μετακίνησης των δοντιών του πριονιού ένα αριστερά, ένα δεξιά κ.ο.κ., έτσι ώστε να κόβγει καλύτερα και χωρίς πολλή προσπάθεια.

    Αναρωτιέμαι, λοιπόν, πώς και με ποια φορά έγινε αυτή η επέκταση σημασίας: το τσαπράζι σαν διαδικασία και αποτέλεσμα ενός είδους ακονίσματος έδωσε το όνομα και στο εργαλείο; Ή το αντίστροφο; Τείνω προς το πρώτο. Το θεωρώ πιο λογικό. Και έτσι δένει και με την αρχική σημασία της τουρκικής λέξης: διαδικασία χιαστί μετακίνησης των δοντιών.

  8. Καλημέρα. Στη διεύθυνση http://www.yataganelaletleri.com/category.php?id_category=43 και με την ένδειξη BAĞ BUDAMA TESTERESİ (πριόνι για το κλάδεμα του αμπελιού;) υπάρχουν φωτογραφίες με τούρκικα τσαπράζια που είναι ακριβώς ακριβώς τα ίδια με αυτά που χρησιμοποιούμε στην Κρήτη. Αναρωτιέμαι μήπως αυτό το σχέδιο το έφεραν εδώ Πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία ή μήπως το πήγαν εκεί Τούρκοι της Κρήτης όταν έφυγαν με την ανταλλαγή. Πάντως η λέξη capraz δε φαίνεται να χρησιμοποιείται στα τούρκικα για να δηλώσει αυτό το κλαδευτήρι, αλλά δεν ξέρω τη γλώσσα για να το ψάξω και να σιγουρευτώ.

    • Γεια σου, Βασίλη!
      Και γω, δυστυχώς, δεν γνωρίζω τη γλώσσα για να μπορέσω να το ψάξω περαιτέρω.
      Αναρωτιέμαι, στις υπόλοιπες Κυκλάδες αν απαντά αυτό το εργαλείο με τη συγκεκριμένη ονομασία.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s