Το τρίπτυχο της μουσικοχορευτικής παράδοσης της Νάξου: Η περίπτωση τ’ Απεράθου (Μέρος 1ο)


Η παρούσα σειρά άρθρων αποτελεί εργασία πάνω στη βασική βιβλιογραφία για τη μουσικοχορευτική παράδοση της Νάξου (με έμφαση στο χωριό Απεράθου), η οποία ολοκληρώθηκε τον Ιούνιο του 2009.

Ο Διγενής Ακρίτας... κεντρική ηρωική φυσιογνωμία του Ακριτικού Κύκλου.

1. Ο Λόγος

1.1 Το «προναξιακό» τραγούδι

Σύμφωνα με τον Οικονομίδη (1978:1 κ.εξ.,1985:141), τα παλαιά δημοτικά τραγούδια της Νάξου ήταν ως επί το πλείστον πολύστιχα ανομοιοκατάληκτα δεκαπεντασύλλαβα, ενώ απαντούσαν και στα υπόλοιπα νησιά ή σε άλλες περιοχές της Ελλάδας (Θράκη, Μικρασία, Κύπρο, Δωδεκάνησα, Κρήτη κ.λπ.), με διαφορές κυρίως στη γλώσσα, στην ποσότητα των στίχων, το θεματικό περιεχόμενο, τη δομή και τη μορφή. Τα παλαιά ναξιακά τραγούδια (προναξιακά) δηλαδή αποτελούσαν παραλλαγές (variantes) πανελλήνιων τραγουδιών, για τον τόπο και το χρόνο δημιουργίας των οποίων γνωρίζουμε ελάχιστα, λόγω ακριβώς της προφορικής τους παράδοσης από γενιά σε γενιά. Περιέχουν συμφυρμούς, αναχρονισμούς και παραφθορές σε πρόσωπα και ονόματα και άλλες ελλείψεις. Μέσα από τέτοιες παραλλαγές μπορούμε να κατανοήσουμε τη γεωγραφική εξάπλωση που είχαν αυτά τα πανεθνικά δημοτικά τραγούδια, αλλά και το ιδιαίτερο ναξιακό γνώρισμα που θα μπορούσαν να έχουν, καθώς επίσης και τη λειτουργία τους διαχρονικά στην κοινωνική και όχι μόνο ζωή του ανθρώπου (Οικονομίδης 1978:6, 1985:142).

Σ’ αυτά τα πολύστιχα τραγούδια περιλαμβάνονται τα ακριτικά (περιπέτειες και ηρωικά κατορθώματα των ακριτών της βυζαντινής αυτοκρατορίας, π.χ. το τραγούδι του Πορφύρη, του Γιαννακή), οι παραλογές (μπαλλάντες με επική δραματική κυρίως υπόθεση, μεγάλα αφηγηματικά τραγούδια με παραμυθιακά στοιχεία, π.χ. το τραγούδι του νεκρού αδελφού), τα οποία διασώθηκαν στην προφορική παράδοση των Νάξιων, χωρίς όμως τη μουσική τους, είτε λόγω της αδυναμίας των πληροφορητών να τη θυμηθούν, είτε λόγω της έλλειψης τεχνικών μέσων από την πλευρά των συλλογέων, προκειμένου να καταγράψουν ψήγματα έστω αυτών (Οικονομίδης 1978:1). Ο Ήμελλος (1992:100) σημειώνει ότι οι παραλογές και τα ακριτικά άσματα είχαν ευρεία διάδοση στη Νάξο (ειδικά δε τα δεύτερα τα οποία ήταν ιδιαίτερα προσφιλή στο λαό, ο οποίος τα αποστήθιζε μιας και κυκλοφορούσαν σε «φυλλάδες» ή τα άκουγε από άλλους που είχαν μείνει στα Βουρλά της Μ. Ασίας). Αναφέρεται ότι πολλά ακριτικά άσματα έφτασαν στη Νάξο από τα Βουρλά της Μ. Ασίας, μεταξύ των οποίων κάποια είχαν να κάνουν με πειρατικές επιδρομές. Τα κλέφτικα τραγούδια ήταν σε περιορισμένο αριθμό, καθώς δεν υπήρξε ποτέ στις Κυκλάδες γενικότερα κλέφτικος βίος, ο οποίος να δημιουργήσει κλίμα για τη γένεση τέτοιων ασμάτων, όπως συνέβη στην Ήπειρο ή την Πελοπόννησο (Ήμελλος 1992:100).

Υπάρχουν επίσης αυτά της αγάπης, του Χάρου και του Κάτω Κόσμου, τα λατρευτικά (άλλα δίστιχα και άλλα πολύστιχα), οι ρίμες (πολύστιχα απαγγελλόμενα στιχουργήματα, σκωπτικά ερωτικών παρεκτροπών και σατιρικά λαϊκών τύπων, που και αυτά έχουν ομοιοκατάληκτους στίχους που ο ένας ακολουθεί τον άλλον), τα παιδικά (δίστιχα που απαγγέλλονται σε διάφορους ρυθμούς, κυρίως σε τροχαϊκό μέτρο), υποκατηγορία των οποίων είναι τα νανουρίσματα, τα οποία είναι δίστιχα ομοιοκατάληκτα δεκαπεντασύλλαβα.

Τα προναξιακά τραγούδια, καθώς επίσης και μωραΐτικα και ρουμελιώτικα, τραγουδιούνται, σύμφωνα με τον Σπηλιάκο (2008:66) α) ως χορευτικά στο ρυθμό του καλαμαθιανού, που χορεύουν κυρίως γυναίκες στα δρώμενα της Αποκριάς και την Καθαρά Δευτέρα, χωρίς να έχουν θεματολογική σχέση με την περίσταση, β) ως τραγούδια του τραπεζιού, στο ρυθμό του καλαμαθιανού, γ) ως χορευτικά στον ρυθμό της βλάχας και δ) στον θερισμό ως φωνητικά τραγούδια.

Τα νεότερα ναξιακά τραγούδια είναι δίστιχα ομοιοκατάληκτα δεκαπεντασύλλαβα και οκτασύλλαβα. Το πώς δημιουργήθηκαν, εξελίχθηκαν και τι επιδράσεις δέχθηκαν αποτέλεσε θέμα έρευνας και συζήτησης για πολλούς μελετητές (ενδεικτικά G. Soyter, S. Baud, Στίλπων Κυριακίδης. Πρβ. Οικονομίδης 1978:6 κ.εξ., 1985:142 κ.εξ.).

Βιβλιογραφία
Ήμελλος, Σ. [1974]1992. «Παρατηρήσεις εξ επιτοπίου ερεύνης εις τον λαϊκόν πολιτισμόν των νοτίων Κυκλάδων». Λαογραφικά, τ. Β΄, σ. 91-135. Αθήνα.
Οικονομίδης, Δ. 1978. «Τα ναξιακά δημοτικά τραγούδια (παρατηρήσεις και σκέψεις)». Ναξιακό Μέλλον (φιλολογική έκδοση), τ. 413 (411)(2), σ.1-8.
Οικονομίδης, Δ. 1985. «Τα δημοτικά τραγούδια της Νάξου». Κυκλαδικά θέματα, τ. 9, σ.141-146.
Σπηλιάκος, Στ. 2008. Ο Αιγαιοπελαγίτικος μπάλλος υπό όρους χορολογικούς και λεξιλογικούς (γλωσσοανάλυση, ετυμολογία, ερμηνευτική, ιστορία). Αθήνα: Εκδόσεις Αντώνης Αναγνώστου

____________

Μία πολύ ενδιαφέρουσα σειρά βίντεο, από το αρχείο του Φρατζέσκου Φατούρου για τα ακριτικά και δημοτικά τραγούδια που τραγουδήθηκαν στην Κωμιακή, όπως τα θυμάται η Ζωίτσα Φατούρου. Η εγγραφή έγινε τον Αύγουστο του 2000 από τον Φρατζέσκο Φατούρο.

Ακριτικά και δημοτικά τραγούδια που τραγουδήθηκαν στην Κωμιακή. Μέρος 1ο
Ακριτικά και δημοτικά τραγούδια που τραγουδήθηκαν στην Κωμιακή. Μέρος 2ο
Ακριτικά και δημοτικά τραγούδια που τραγουδήθηκαν στην Κωμιακή. Μέρος 3ο
Ακριτικά και δημοτικά τραγούδια που τραγουδήθηκαν στην Κωμιακή. Μέρος 4ο
Ακριτικά και δημοτικά τραγούδια που τραγουδήθηκαν στην Κωμιακή. Μέρος 5ο
Ακριτικά και δημοτικά τραγούδια που τραγουδήθηκαν στην Κωμιακή. Μέρος 6ο
Ακριτικά και δημοτικά τραγούδια που τραγουδήθηκαν στην Κωμιακή. Μέρος 7ο

Advertisements

Γλωσσικές στάσεις και απεραθίτικο ιδίωμα – Μέρος 2ο


Στάσεις των νεότερων γενεών των κατοίκων τ’ Απεράθου απέναντι στη μητρική τους γλώσσα – Μέρος 2ο

Το παρόν άρθρο αποτελεί ένα μικρό απόσπασμα έρευνας, η οποία πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια της εκπόνησης της διπλωματικής μου εργασίας για το Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Εφαρμοσμένης Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, υπό την εποπτεία της επίκουρης καθηγήτριας Γλωσσολογίας, Μ. Κακριδή Φερράρι. Παρουσιάστηκε στις εργασίες του 4ου Πανελλήνιου Συνεδρίου «Η Νάξος διά μέσου των αιώνων» τον Σεπτέμβριο του 2008 στην Κωμιακή της Νάξου. Θα συμπεριληφθεί στα υπό έκδοση Πρακτικά του Συνεδρίου.

4.2 Στάσεις των ομιλητών απέναντι στην ετερο-αξιολόγηση των απεραθίτικων

4.2.1 Στάσεις των Ναξιωτών απέναντι στ’ απεραθίτικα

Το 46% των ανδρών και το 35% των γυναικών υποστήριξε ότι οι υπόλοιποι Ναξιώτες έχουν θετική στάση απέναντι στο ιδίωμα, λόγω της διαφορετικότητάς του σε σχέση με τα υπόλοιπα ναξιώτικα, διαφορετικότητα η οποία, ως γνωστικό χαρακτηριστικό στάσης, αποπνέει γοητεία και προκαλεί θαυμασμό, ενεργοποιεί δηλαδή και την αξιολογική διάσταση των στάσεων. Τα βασικά διαφοροποιητικά γλωσσικά του χαρακτηριστικά, όπως η βαριά προφορά και το λεξιλόγιο, αποτελούν στοιχεία που το κάνουν ξεχωριστό, παράξενο, και που η όποια θετική αντίδραση από τους υπόλοιπους Ναξιώτες εκλαμβάνεται ως μία στάση υπέρ της διατήρησής του.

Α03: Γιατί είναι κάτι διαφορετικό ως προς τον τρόπο ομιλίας της υπόλοιπης Νάξου.

Α05: Εντάξει, έχει γούστο η προφορά μας και πιστεύω ότι αρέσει στους άλλους να την ακούνε.

Α11: ‘Ιατί όλοι θένε να μη χαθεί το ιδίωμα ευτό!

Θ07: Τώρα ίσως γιατί τους αρέσει, επειδή είναι περίεργα ας πούμε, στην έκφραση ομιλίας. Και με το Φιλώτι και από τα άλλα χωριά είναι διαφορετικά.

Θ13: Θετική νομίζω. Γιατί μάλλον πως δεν είναι ευτοί άξιοι να μιλήσουν και γι’ αυτό. Το ακούνε κάπως παράξενα και δεν μπορούν να τα πούνε. Όπως μιλούν τα λειβαδίτικα από κάτω το «νε», το «σου», το «μου» …

Συνέχεια