Όταν οι γλωσσικές αξιολογήσεις συναντούν τις κοινωνικές αναπαραστάσεις: τα ξένα και οι ξενικοί στ’ Απεράθου της Νάξου


Τα παρακάτω αποτελούν τμήμα κεφαλαίου σχετικά με την προσέγγιση της απεραθίτικης ταυτότητας, όπως αυτή μελετήθηκε μέσα στα πλαίσια της διπλωματικής μου εργασίας για το μεταπτυχιακό πρόγραμμα Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.

ε κοινωνιογλωσσικού ενδιαφέροντος έρευνες, κυρίως δε σε έρευνες γλωσσικών στάσεων, οι μεταγλωσσικές δηλώσεις των υπό μελέτη πληροφορητών περιλαμβάνουν συχνά κοινωνικές αξιολογήσεις και κατηγοριοποιήσεις, που αφορούν όχι τόσο τη μητρική τους γλώσσα, αλλά και τους ίδιους ως ομιλητές, καθώς επίσης και την ευρύτερη γλωσσική κοινότητα μέσα στην οποία εντάσσονται (όταν έχουμε δηλαδή να κάνουμε με διαλεκτόφωνους κλπ.). Έχοντας υπόψη τη συγκεκριμένη σχέση ανάμεσα στις γλωσσικές και τις κοινωνικές αναπαραστάσεις που κάθε ομιλητής διαμορφώνει με τον ένα ή με τον άλλον τρόπο, στην έρευνα που κάναμε πριν από περίπου 3 χρόνια στ’ Απεράθου της Νάξου, φροντίσαμε να επικεντρώσουμε την προσοχή μας και σε ζητήματα διαμόρφωσης και αντίληψης της απεραθίτικης ταυτότητας. Για τον σκοπό αυτό, οι πληροφορητές κλήθηκαν να απαντήσουν σε ερωτήσεις σχετικά με την εικόνα και τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του Απεραθίτη ή της Απεραθίτισσας, όπως τα αντιλαμβάνονται οι ίδιοι, αλλά και οι άλλοι, οι λεγόμενοι ξένοι.

Μέσα από τις συνεντεύξεις και τα γραπτά ερωτηματολόγια παρατηρήθηκε ότι τόσο οι άνδρες όσο και οι γυναίκες προέβαλλαν την ταυτότητά τους μέσα από συγκεκριμένες κατηγοριοποιήσεις που τόνιζαν τη διαφοροποίησή τους από όσους δεν ανήκαν στην ομάδα τους. Στις περισσότερες των περιπτώσεων, δεν γινόταν αναφορά σε Αθηναίους ή στην Αθήνα, αλλά σε ξένους/ξενικούς ή στα ξένα. Τα μέλη της έξω-ομάδας δεν είναι απλά οι άλλοι, οι Αθηναίοι, οι πρωτευουσιάνοι, αλλά οι ξένοι, όρος που δηλώνει την έντονη διαφοροποίηση που παρουσιάζουν σε σχέση με τους ίδιους σε θέματα γλώσσας, νοοτροπίας, τρόπου ζωής, κοσμοαντίληψης, αλλά και σε σχέση με τη μόνιμη κατοικία τους.

Όπως μπορέσαμε να αντιληφθούμε, ο συγκεκριμένος όρος δεν έχει απαραίτητα αρνητικές συνδηλώσεις, αλλά βρίσκεται πάντοτε σε συνάρτηση με το περικείμενο. Με άλλα λόγια, ο ξένος ή ο ξενικός είναι γενικότερα ο απεραθίτικης (ή κάποιες φορές μη απεραθίτικης) καταγωγής Αθηναίος , για τον οποίο μπορεί να έχουν είτε θετική είτε αρνητική στάση.

Η αρνητική συνδήλωση του όρου ξενικός περιγράφεται καλύτερα με τη λέξη πρωτευουσιάνος. Ο συγκεκριμένος όρος αναφέρεται κυρίως ειρωνικά, δηλώνοντας τον Απεραθίτη ή τον Αθηναίο που παρουσιάζει μία υποκριτική εικόνα για τον εαυτό του, αρνούμενος να αποδεχτεί την πραγματική του ταυτότητα. Παραδείγματος χάρη, ένας Απεραθίτης μπορεί να το παίζει πρωτευουσιάνος όταν χρησιμοποιεί την Κοινή στις επαφές του με άτομα της έσω-ομάδας, αποκλίνοντας από τις γλωσσικές και κοινωνικές συμβάσεις της απεραθίτικης κοινότητας. Ένας Αθηναίος, πάλι, χαρακτηρίζεται πρωτευουσιάνος, όταν υιοθετεί μία αλαζονική στάση απέναντι στην έσω-ομάδα, κάνοντας αρνητικές αξιολογήσεις για τα μέλη της και εκφράζοντας ένα συναίσθημα ανωτερότητας εις βάρος της.

Πέρα από τους συγκεκριμένους όρους, παρατηρήσαμε ότι γινόταν λόγος και για τους ξενοχωριανούς ή αλλιώς ξενοτοπίτες, τους κατοίκους δηλαδή άλλων χωριών της Νάξου. Ενώ, λοιπόν, αναμέναμε την τάση των Απεραθιτών να διαφοροποιούνται από τους υπόλοιπους, κυρίως  Αθηναίους, ομιλητές της Κοινής, παρατηρήσαμε με έκπληξη και ενδιαφέρον την πρόθεσή τους να επιδιώκουν τη διαφοροποίησή τους και από τους υπόλοιπους Ναξιώτες. Όπως ήδη έχει φανεί από τα σχόλια που έκαναν για την εικόνα που νομίζουν πως έχουν οι Ναξιώτες απέναντι στο ιδίωμα, παρουσιάζεται ένας υποβόσκων ανταγωνισμός ανάμεσα στους Απεραθίτες και τους κατοίκους από άλλα χωριά της Νάξου. Πρόκειται για έναν ανταγωνισμό που επιφανειακά εκφράζεται ως κοροϊδία απέναντι στο ιδίωμα, ως φόβος, ως ζήλια για την αξιοσύνη και την ανωτερότητα των ομιλητών τού απεραθίτικου ιδιώματος, ουσιαστικά όμως εκφράζει μία βασική ανάγκη των Απεραθιτών να διαφέρουν, να νιώθουν και να φαίνονται ξεχωριστοί και μοναδικοί σε σχέση με τους υπόλοιπους Ναξιώτες.

Advertisements

4 thoughts on “Όταν οι γλωσσικές αξιολογήσεις συναντούν τις κοινωνικές αναπαραστάσεις: τα ξένα και οι ξενικοί στ’ Απεράθου της Νάξου

  1. Άραγε να υπάρχει και καμιά μελέτη που να προσπαθεί να το εξηγήσει αυτό;

    Σίγουρα κάθε κοινότητα προσπαθεί να χαράξει κάπου τα όριά της σε σχέση με τους Άλλους (είτε γειτόνους, όπως οι ξενοχωριανοί του ίδιου νησιού, είτε πιο μακρινούς, όπως οι Αθηναίοι, είτε όλους μαζί). Μέχρι ένα σημείο φαίνεται να είναι απλή ανάγκη επιβίωσης της κοινότητας.

    Στην περίπτωση όμως της Απειράνθου αυτό είναι πολύ πιο έντονο απ’ ό,τι συνηθίζεται, και μάλιστα είναι χαρακτηριστικό ότι είναι εξίσου, αν όχι περισσότερο, έντονο απέντντι στ’ άλλα χωριά της Νάξου παρά απέναντι στον υπόλοιπο κόσμο. Υπάρχουν τρία (τόσα τουλάχιστον ξέρω εγώ) χωριά στο Αιγαίο που έχουν αυτή την ιδιαίτερη μορφή τοπικισμού: η Όλυμπος στην Κάρπαθο, τ’ Απεράθου στη Νάξο και τ’ Ανώγεια στο Ρέθεμνος. Χωριά που αφενός μοιάζουν να αυτοπεριχαρακώνονται με μια αόρατη τάφρο, που όποιος είναι στην από δω μεριά της δεν έχει καμία σχέση με όσους είναι στην από κει, αφετέρου όμως και τα τρία έχουν βγάλει αξιοσημείωτα υψηλό αριθμό ανθρώπων που διακρίθηκαν σε σαφώς πανελλήνιους στίβους (πολιτικούς, καλλιτεχνικούς, επιστημονικούς: τα πιο κραυγαλέα παραδείγματα είναι ίσως ο Μ. Γλέζος, ο Ανδρέας Λεντάκης και ο Νίκος Ξυλούρης, αλλά υπάρχουν και πλήθος άλλοι), συνεπώς δεν μπορεί κανείς να τα χαρακτηρίσει «αποκομμένα».

    Διερωτώμαι: αυτή την τάση την είχαν τα τρία χωριά ανέκαθεν και από μόνα τους, ή αποτελεί συνέπεια της εικόνας που έχουν οι άλλοι γι’ αυτά; Χωριά παλαιινά, που κράτησαν επί καιρό ιδιαιτερότητες (στην αρχιτεκτονική, την εμιλιά, τα έθιμα, τη μουσική κλπ.) που στα περισσότερα άλλα ελληνικά χωριά είχαν αμβλυνθεί ή χαθεί, και που κάποια στιγμή άρχισαν από τη μία ή την άλλη αφορμή να «ανακαλύπτονται» και να τραβούν το δημόσιο ενδιαφέρον. Μελετητές, επισκέπτες, κανάλια, άρχισαν να θαυμάζουν και να προβάλλουν αυτό που ο Απεραθίτης / Ολυμπίτης / Ανωγειανός δεν το έκανε για να τον θαυμάσουν αλλά επειδή ήταν ο αυτονόητηος φυσικός τρόπος που είχε μάθει να το κάνει.

    • Καλημέρα Pepe! Συγγνώμη που απαντώ τόσο καθυστερημένα!

      Οι παρατηρήσεις σου αποτελούν ακριβώς και για μένα καίριους προβληματισμούς, που προσπαθώ ακόμα πολύ δειλά να τους προσεγγίσω. Κάποτε σε μια ραδιοφωνική εκπομπή, που είχα επιμεληθεί μια αδρή παρουσίαση της μουσικής παράδοσης της Απειράνθου, με είχαν ρωτήσει «Γιατί η Απείρανθος βγάζει τόσους πολλούς επιστήμονες;», «Γιατί ξεχωρίζει τόσο πολύ από τα υπόλοιπα χωριά της Νάξου;»… Εκείνη τη στιγμή δίστασα να απαντήσω… Δίστασα γιατί ήταν δύσκολο να δοθεί μια σύντομη απάντηση σε μια ερώτηση έτσι διατυπωμένη (που, για μένα αν θες, δεν αντανακλά την πραγματικότητα συνολικά). Από μόνο του αυτό είναι ένα κοινωνιολογικό-ανθρωπολογικό φαινόμενο — που, η αλήθεια είναι, δεν έχει μελετηθεί στον ελλαδικό χώρο όσο του πρέπει. Δεν μπορώ να αποδώσω τα όποια χαρακτηριστικά παρατηρούνται και εμφατικά προβάλλονται στο «απεραθίτικο DNA» (έστω και πολιτισμικό). Μου θυμίζει άλλες καταστάσεις και προσεγγίσεις που μόνο κακό κάνουν (πρβ. τοπικισμό, σύνδρομα ανωτερότητας κ.λπ.).

      Δεν μπορώ να παραβλέψω το γεγονός ότι τ’ Απεράθου, ως αντικείμενο μελέτης, επιλέχτηκε από ανθρώπους που κατάγονταν από εκεί, είχαν ζήσει/είχαν παρατηρήσει τη διαφορετικότητά του, και απλά λόγω της θέσης τους, της επιστήμης τους, της έμπνευσής τους, έδωσαν ακόμα μεγαλύτερη έμφαση, το προέβαλαν ακόμα περισσότερο. Δεν έγινε το ίδιο με όλα τα χωριά της Νάξου. Ή δόθηκε διαφορετική έμφαση σε άλλα χωριά της Νάξου (βλ. τουρισμός κ.λπ.). Αυτό δεν σημαίνει ότι στα υπόλοιπα χωριά δεν υπήρξε παράδοση ίσης αξίας, δεν υπήρξαν έθιμα, δρώμενα, γλωσσικές ποικιλίες κ.λπ. εξίσου σημαντικά.

      Τώρα… Γιατί διατηρείται ακόμα στ’ Απεράθου; (και σε άλλες περιοχές, όπως πολύ εύστοχα αναφέρεις) … Χμ… Πολυσύνθετο ζήτημα, το οποίο, για μένα, στοιχειοθετεί ένα ολόκληρο δίκτυο παραγόντων, που έχουν αμφιμονοσήμαντη και αμφίδρομη σχέση. Ελπίζω να αξιωθώ να φέρω εις πέρας μια τέτοια έρευνα. 🙂

  2. Να διευκρινίσω ότι το σχόλιό μου δεν έχει πρόθεση να θίξει κανένα χωριό. Παίρνω ένα υπαρκτό φαινόμενο, που όπως προκύπτει από το αρχικό άρθρο έχει ήδη αποτελέσει αντικείμενο έρευνας, και προσπαθώ να το δω όχι συναισθηματικά («αμάν πια αυτοί οι Χ, νομίζουν ότι είναι οι καλύτεροι»)αλλά λογικά.

    Δεν μπήκα στον κόπο να πω το αυτονόητο: ότι το να παρατηρείται έντονα κάποιο φαινόμενο σ’ ένα χωριό δε σημαίνει πως θεωρώ ότι όλοι οι καταγόμενοι από αυτό το χωριό έχουν βγει από το ίδιο καλούπι κι έχουν πανομοιότυπη συμπεριφορά!

  3. Γεια σου Pepe!
    Χίλια συγγνώμη που δεν σου έχω απαντήσει ακόμα! Λίγο τα μαθήματα, λίγο οι εξελίξεις στο Σύνταγμα, δεν έχω κάτσει να σου απαντήσω ακόμα συγκεντρωμένα!
    Θα επανέλθω σύντομα!!!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s