Καλαμαθιανό: ‘ια τα μάθια μας μόνου


Η επαφή μου με τον παραδοσιακό χορό, και δη τ’ αξώτικα, μετρά πολλά χρόνια πίσω. Θυμάμαι τον εαυτό μου στο εξοχικό του θείου μου του Γιάννη στη Λούτσα -ήμουν δεν ήμουν 4 χρόνων, εκεί στα μέσα της δεκαετίας του ’80- να χορεύω μαζί με τον ξάδελφό μου τον Γιάννη κάτι που θα προσιδίαζε σε μπάλλο. Οικεία και αγαπημένη μνήμη στο μυαλό: δύο μικρά κοπελάκια να χορεύουν σαν ζευγάρι, ενώ ακούγεται στο κασετόφωνο η Ειρήνη Κονιτοπούλου Λεγάκη·το κοριτσάκι να κουνά τον κορμό του, αριστερά-δεξιά, με τα χέρια στη μέση και το αγοράκι με τα χέρια σε έκταση, στο ύψος των ώμων του, να προσπαθεί να σταυρώσει τα πόδια του και να κάνει, ενίοτε, και κανένα τσαλίμι. Το είδε πριν που το έκανε ο θείος του και θέλει να το κάνει και αυτό…

Κάπως έτσι θυμάμαι την πρώτη μου επαφή με τους αξώτικους χορούς, τον συρτό, τον μπάλλο -πόσο ντρεπόμουν, θυμάμαι, να με χορεύουν μπάλλο!-, τον καλαμαθιανό και τη βλάχα. Σε γενέθλια, γιορτές και γλέντια, τότε που άνοιγαν τα σπίτια, γιατί και οι καρδιές τότε ήταν ανοιχτές, τα χαλιά μαζεύονταν και μέσα σε ελάχιστα τετραγωνικά στηνόταν χορός. Ο παππούς χόρευε την εγγόνα, η γιαγιά χόρευε με την αδελφή της και τις συνομήλικές της, οι μικροί ακολουθούσαν στο τέλος… Κάπως έτσι ήταν τα πράγματα… Μετά ήρθαν και οι σύλλογοι και τα χορευτικά… Και κει μάθαμε πως δεν υπάρχει μόνο απεραθίτικη βλάχα, μα και κινιδαριώτικη, φιλωτίτικη, μελανίτικη, κορωνιδιάτικη, κεραμιώτικη, κωμιακίτικη κ.ο.κ. Δεν υπήρχε μόνο το καλαμαθιανό, όπως απαντά στ’ Απεράθου, αλλά και η παραλλαγή του στα υπόλοιπα χωριά. Δεν υπάρχει μόνο το βοσκίστικο ύφος, το βαρύ συρτό με τα κρατήματα και τα κοψίματα, μα και ο πιο αεράτος συρτός, όπου τα πόδια σου νιώθεις πως δεν πατούν στη γη την ώρα που χορεύεις… Βλέπαμε άλλους Αξώτες να χορεύουν στα γλέντια· και τολμώ να πω πως μερικές φορές θεωρούσαμε τον χορό τους ζαβό… Βλέπαμε, όμως, τα πόδια τους, χορεύαμε και μεις μαζί τους, μιμούμασταν αρχικά. Μέχρι να βρούμε το δικό μας προσωπικό ύφος. Μέχρι να αφήσουμε τη ντροπή στην άκρη και να απελευθερωθούμε πάνω στον χορό! Πάντα, όμως, σύμφωνα με τις νόρμες και τους κανόνες. Όταν ο παππούς μου ο Μαρθαίος ήθελε να με χορέψει συρτό, έπρεπε οπωσδήποτε να με πιάσει με το μαντήλι. Η γιαγιά μου χόρευε συρτό ή καλαμαθιανό, αλλά χόρευε άλλες γυναίκες. Όχι άντρες. Αν στον κύκλο που στηνόταν υπήρχε άντρας, αυτός θα ‘ταν που θα έσερνε και τον χορό. Ποτέ το αντίθετο… Αυτός ο άντρας κάποια στιγμή θα άλλαζε και ντάμα, θα άφηνε αυτή που είχε δίπλα του και θα άρπαζε -ίσως και λίγο άγαρμπα κάποιες φορές- τη δεύτερη ή την τρίτη γυναίκα που χόρευε μαζί και θα την έβαζε στ’ αριστερά του. Στον μπάλλο, είτε σε χόρευε συγγενής είτε σε χόρευε ο συνομήλικός σου στο χορευτικό, τα μάτια σου ήταν μονίμως στραμμένα προς το έδαφος. Ντρεπόσουν ν’ ανταλλάξεις την έντονη ματιά του καβαλιέρου σου, που σε κυνηγούσε και έπρεπε να του ξεφύγεις. Εκεί φαινόσουν αν ήσουνα χορεύτρα. Μπορούσες να του γλιτώσεις; Τότε ήσουν καλή! Αλλιώς…

Κάπως έτσι μεγάλωσα, με τέτοιες εικόνες και εθισμένη σε τέτοια σκηνικά και κανόνες. Δεν θα μου έλεγε π.χ. ο παππούς μου ότι στη βλάχα έπρεπε να τρέξουμε. Θα μας έτρεχε. Θα το βλέπαμε και θα το ζούσαμε στην πράξη! Αρχικά, εμείς θα δυσανασχετούσαμε, θα αφήναμε τον ώμο του διπλανού μας, θα χάναμε το «βήμα». Με την τριβή, όμως, και με τον εθισμό του αφτιού μας στα χαρακτηριστικά σταματήματα (δεν ξέρω πώς λέγεται ακριβώς αυτό, έχει να κάνει με τον ρυθμό του κάθε τραγουδιού) του λαούτου, θα το πιάναμε και θα το ευχαριστιόμασταν! Παρομοίως και για τα σολαρίσματα του βιολιού στον συρτό και τον μπάλλο. Έβλεπες τον πρωτοχορευτή, την ώρα που έπεφτε το σολάρισμα, να σηκώνει το χέρι πιο ψηλά (πιο ψηλά από το ύφος των ώμων του), ο καρπός να χαλαρώνει, ο ίδιος να κρατιέται και να ρίχνει όλο του το βάρος στο άλλο χέρι, το μπράτσο του και το μπράτσο της ντάμας του να ακουμπιόνται και το κεφάλι να γυρίζει προς αυτήν, μα και όλος του ο κορμός κάποια στιγμή…

Όμορφες εικόνες, μόνιμα αποτυπωμένες στην καρδιά και το μυαλό. Εικόνες που σε συντροφεύουν και σε περιορίζουν – με την καλή έννοια πάντα. Εικόνες που σου λένε τι είναι ο χορός στην ουσία του, ένα αντάμωμα ψυχών. Εικόνες που σου λένε πώς είναι ο χορός.

Ωραία όλα αυτά. Μα ο σκοπός αυτού του ποστ δεν ήταν να γράψω τις μνήμες μου. Τυχαία είδα στο youtube κάποια βίντεο από το χορευτικό του τόπου καταγωγής μου, από μία πρόσφατη εκδήλωση κατά την οποία το χορευτικό χόρεψε συρτόμπαλλο, βλάχα και καλαμαθιανό.  Βλέποντάς τα εξοργίστηκα πάρα πολύ, κυρίως με τον καλαμαθιανό. Δεν ξέρω τι ακριβώς είχε στον νου του ο δάσκαλος που επιμελήθηκε την παράσταση· θεωρώ, όμως, ότι όσο κι αν λέμε ότι είμαστε Απεραθίτες και μόνο εμείς ξέρουμε και μπορούμε να χορεύουμε και να διδάσκουμε τις απεραθίτικες παραλλαγές των γνωστών χορών της Νάξου, πρέπει να προσπαθούμε να μην αλλοιώνουμε την ήδη αλλοτριωμένη χορευτική έκφραση. Και λέω ήδη αλλοτριωμένη, γιατί σίγουρα η βλάχα, για παράδειγμα, είχε άλλη αξία και σημειολογία όταν χορευόταν στα δώματα των σπιτιών τις Απόκριες στο χωριό, και άλλη όταν χορεύεται στην Αθήνα, σ’ ένα μαγαζί, σε μια σκηνή πάνω, σ’ ένα σπίτι ή όπου αλλού σε μια οποιαδήποτε άλλη χρονική στιγμή. Διαφορετικά περιβάλλοντα, διαφορετικές περιστάσεις, διαφορετικός σκοπός επικοινωνίας του χορού.

Όταν, λοιπόν, έχεις να κάνεις με μια παράσταση χορευτική, όταν πρέπει αναγκαστικά να μπεις στο τρυπάκι της παρουσίασης μιας συγκεκριμένης σουΐτας χορών (ο χορός στη δεύτερη ύπαρξή του, όπως θα έλεγε και ο δάσκαλος Σταύρος Σπηλιάκος), τότε πρέπει να ξέρεις τι παρουσιάζεις και να το παρουσιάζεις όσο το δυνατόν πιο πιστά. Επί τω προκειμένω:

Καλαμαθιανός, και συγκεκριμένα η παραλλαγή του καλαματιανού όπως χορεύεται στην Απείρανθο· χωρίς τεράστιες αποκλίσεις, θα έλεγα, από το γνωστό δωδεκάρι που απαντά σ’ ολόκληρη την Ελλάδα, είτε μιλάμε για καλαματιανό μωραΐτικο είτε για συρτό Μακεδονίας. Στ’ Απεράθου συνηθίζεται να χορεύεται στους ώμους. Οι κινήσεις είναι 12, με κατεύθυνση κυρίως προς τα δεξιά και προς την κατεύθυνση του κύκλου. Οι 6 πρώτες κινήσεις των ποδιών είναι ίδιες με αυτές του συρτού, με τη μόνη διαφορά ότι η 4η κίνηση έχει ένα ελαφρύ πηδηματάκι/κράτημα στον αέρα (το ίδιο συμβαίνει και στην πρώτη κίνηση, που είναι επίσης κρατημένη). Μετά την 6η κίνηση του αριστερού ποδιού, το δεξί πόδι κάνει μία ακόμα κίνηση προς τα δεξιά, έτσι ώστε τα δύο πόδια να βρεθούν σε ελαφρά διάσταση (7η κίνηση). Με την ολοκλήρωση της 7ης κίνησης του δεξιού ποδιού, το αριστερό δεν σταυρώνει σε αυτό, αλλά χτυπά (με τη φτέρνα) δίπλα στο δεξί και σηκώνεται ελαφρώς κρατημένο, έως ότου έρθει η ώρα να γίνει η 10η κίνηση (έχει κράτημα δηλαδή), η επιστροφή δηλαδή του αριστερού ποδιού στη θέση του. Κατ’ αυτήν την κίνηση, ο αμπρουστινός μπορεί να κάνει κάθισμα την ώρα που χτυπά το αριστερό του πόδι ή επίσης και να συνεχίσει με χτύπημα του δεξιού ποδιού και στροφή, επιδιώκοντας πάντα να βρίσκεται μέσα στους χρόνους του τραγουδιού και του ίδιου του χορού. Το χτύπημα του αριστερού ποδιού με τη φτέρνα συνήθως είναι πιο έντονο για τους άνδρες και λιγότερο έντονο στις γυναίκες, οι οποίες συνηθίζουν, επίσης, να κρατούν το πόδι τους, χωρίς όμως να είναι εμφανές το χτύπημα με τη φτέρνα και το ελαφρύ σήκωμα του ποδιού. Μετά τη 10η κίνηση (όταν το αριστερό πόδι έχει βρεθεί στη θέση που ήταν πριν), το δεξί πόδι έρχεται και σταυρώνει προς τα πίσω το αριστερό (πατάει-σηκώνεται), έτσι ώστε να βρεθεί πάλι στην ίδια ευθεία με αυτό και να επαναληφθεί από την αρχή το ίδιο δωδεκάρι.

Ο αμπρουστινός μπορεί, επίσης, να κάνει επι τόπου κινήσεις, τις οποίες και ακολουθούν και οι υπόλοιποι χορευτές, όταν ο αμπρουστινός επιλέξει να δώσει τέτοια «εντολή». Οι επι τόπου κινήσεις είναι όμοιες με αυτές του συρτού, με τη διαφορά ότι η φορά των ποδιών δεν είναι τόσο εμφανής προς τα δεξιά και προς τα αριστερά, αλλά κυρίως προς το κέντρο του κύκλου, με ελαφρύ πηδηματάκι προς τα δεξιά και αριστερά (όπως ακριβώς η 4η κίνηση του βασικού χορευτικού μοτίβου) και σουστάρισμα των ποδιών. Η μετάβαση από το βασικό βήμα προς τις επι τόπου κινήσεις γίνονται με την έναρξη του βασικού μοτίβου μέχρι και την 4η κίνηση. Μετά την 4η κίνηση μπορούν να ξεκινήσουν οι επι τόπου κινήσεις. Σε αυτό το κομμάτι της χορευτικής έκφρασης, ο αμπρουστινός μπορεί, επίσης, να βρεθεί μπροστά στη ντάμα του, να κάνει χτυπήματα στα πόδια, κοντοκαθίσματα, ψαλίδια και οποιοδήποτε άλλο τσακλίμι μπορεί να ταιριάξει στο ίδιο ρυθμικό μοτίβο. Σε τέτοιες περιπτώσεις, ο αμπρουστινός μπορεί να κρατήσει τη ντάμα του από το χέρι, με μεσολάβηση μαντηλιού, προκειμένου να μπορέσει να κάνει ό,τι επιθυμεί με μεγαλύτερη άνεση.

Επιπλέον, ο αμπρουστινός μπορεί να κάνει στροφές, οι οποίες καλύπτουν την 4η-6η κίνηση (στροφή προς τα δεξιά) ή/και την 10η-12η (στροφή προς τα αριστερά). Τέλος, μπορεί να ακολουθήσει το ίδιο χορευτικό μοτίβο με την αντίθετη κατεύθυνση (δηλαδή προς τα αριστερά). Σ’ αυτήν την περίπτωση, μπορεί να επιλέξει να κάνει και τις 12 κινήσεις ή να φτάσει έως και την 6η και μετά να ξεκινήσει το βασικό βήμα προς τα δεξιά.

Έτσι ήξερα και έμαθα το καλαμαθιανό.Στο βίντεο αυτό, όμως, παρατήρησα τόσα πράγματα που με έκαναν να αρχίσω να αμφισβητώ τα δεδομένα.

  • Τι γίνεται με αυτό το τελευταίο τριαράκι (10-11-12); Απαντά πραγματικά στ’ Απεράθου τέτοιου είδους κίνηση, η οποία γίνεται από το σύνολο των χορευτών; Στα πανηγύρια, πάντως, και στα γλέντια δεν βλέπω να γίνεται κάτι τέτοιο. Γίνεται κανονικά πίσω σταύρωμα. Η μόνη παραλλακτικότητα που έχω παρατηρήσει αφορά την 8η και 9η κίνηση, όπου δεν υπάρχει χτύπημα, αλλά σταύρωμα, είτε μπροστινό είτε πισινό. Προσωπική μου άποψη: το συγκεκριμένο τριαράκι μάλλον ήταν φιγούρα που έκανε κάποιος μερακλής χορευτής (ο οποίος φαντάζομαι πως απλά παράλλαξε το μπροστινό σταύρωμα με το «πέταγμα» του δεξιού ποδιού), η οποία άρεσε πολύ. Είναι διαφορετικό, όμως, να προσθέτεις το δικό σου προσωπικό ύφος στον χορό και άλλο να αλλοιώνεις το βασικό χορευτικό μοτίβο. Μου θυμίζει την τάση που υπήρχε παλαιότερα (ίσως και τώρα, δεν βάζω και το χέρι μου στη φωτιά) να κάνουν όλοι οι χορευτές στροφή (δεξιά ή αριστερή ή και τις δυο μαζί!) στον καλαματιανό! Σαν στρατιωτάκια, μετά από 2 απλά, έρχονται και 2 δωδεκάρια με στροφή στο 4 ή στο 10· τα κορίτσια με τα χέρια στη μέση και τα αγόρια με τα χέρια στο ύψος των ώμων και σε έκταση… Αν πράγματι πρόκειται για μια «φιγούρα» (όμορφη, δε λέω), τότε κανονικά θα μπορούσε να την κάνει ο αμπρουστινός. Με τον ίδιο τρόπο, δηλαδή, που θα μπορούσε να κάνει τις στροφές του, τα καθίσματά του, θα μπορούσε να κάνει και αυτό το ψαλίδι. Όχι όλοι όμως…
  • Ποια είναι η σκοπιμότητα της γυναικείας παρουσίας ως προεξάρχουσας του χορού; Σύμφωνα με τη βασική βιβλιογραφία που αφορά τους χορούς της Νάξου, αλλά κυρίως τα όσα έχουν καταγραφεί και βιωθεί στα δημόσια γλέντια, ο άντρας σέρνει το χορό· επίσης, ποτέ μια γυναίκα δεν αφήνεται στο τέλος μόνη. Ο τελευταίος που πιάνει στον κύκλο, ο κάτω κάτω, είναι άντρας. Σημειώνεται, βέβαια, ότι τις απόκριες, κυρίως οι γυναίκες χόρευαν πολλά καλαματιανά, τα οποία μάλιστα τραγουδούσαν οι ίδιες χωρίς συνοδεία από μουσικά όργανα. Απ’ όσο μπορώ να καταλάβω, οι γυναίκες δεν χόρευαν τους άντρες, αλλά άλλες γυναίκες. Στο συγκεκριμένο βίντεο, λοιπόν, από τη στιγμή που παρουσιάζεται ο καλαμαθιανός μικτά, γιατί να τον σύρει η γυναίκα; Και γιατί να φύγει και να πάει να πιάσει στο τέλος (κάτι το οποίο απ’ όσο είδα έγινε και στον συρτό, όπου ο αμπρουστινός αλλάζει ντάμα και η πρώτη πηγαίνει στο τέλος, δίπλα στον άντρα και όχι πριν από αυτόν· απορώ, πώς θα κάνει τις φιγούρες του ο τελευταίος, που έχει άλλωστε το ίδιο μερίδιο και την ίδια δυνατότητα για τσαλίμια  και πιο προσωπική χορευτική έκφραση με τον αμπρουστινό), αφήνοντας πια ως αμπρουστινό τον διπλανό της άντρα; Δεν μπορώ να καταλάβω τη σκοπιμότητα και την ουσία μιας τέτοιας «χορογραφίας»…
  • Σχετικά με τη θέση των χεριών, νομίζω πως πλέον υπάρχει αυτή η επιλογή ανάμεσα στις δύο θέσεις: είτε στους ώμους είτε από τις παλάμες.

Ίσως τα παραπάνω να ακούγονται αρκούντως επικριτικά και κακοπροαίρετα, ωστόσο δεν είχα τέτοια πρόθεση. Οφείλουμε ως διαχειριστές αυτού που λάβαμε από τους προγενέστερούς μας να το αντιμετωπίζουμε οπως του αρμόζει, αποφεύγοντας σφάλματα και άλματα, που στην τελική δεν είναι ούτε εντυπωσιακά ούτε αντιπροσωπεύουν την αξία και τη σημασία που αυτή η έκφραση (ο χορός εν προκειμένω) είχε στον παρελθόν, και που πλέον λειτουργεί σε άλλο πλαίσιο και με ποικίλες αναγνώσεις…

Advertisements

2 thoughts on “Καλαμαθιανό: ‘ια τα μάθια μας μόνου

  1. Παράθεμα: Ο Χορευτικός πολιτισμός των Ναξίων (2010) « xoroballomata

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s