Η σύνθεση στα κυκλαδικά ιδιώματα: Μια πρώτη προσέγγιση


Πρόσφατα αναρτήθηκε ο ηλεκτρονικός τόμος των Πρακτικών του 11ου Διεθνούς Συνεδρίου Ελληνικής Γλωσσολογίας, το οποίο διεξήχθη τον Σεπτέμβρη του 2013 στη Ρόδο. Ακολουθεί το άρθρο των Νικολού, Ξεφτέρη, Γκουτζηγιάννη και Παπουτσάκη, το οποίο αφορά μια πρώτη προσέγγιση του φαινομένου της σύνθεσης στα κυκλαδικά ιδιώματα, και πιο συγκεκριμένα στο ιδίωμα της Σύρου και στο ιδίωμα τ’ Απεράθου Νάξου. Βιβλιογραφική παραπομπή: Νικολού, Κ., Ξεφτέρη, Μ., Γκουτζηγιάννη, Π. & Παπουτσάκη, Μ. (2014). «Η σύνθεση στα κυκλαδικά ιδιώματα: μια πρώτη προσέγγιση». Στο: G. Kotzoglou et al. (επιμ.) Selected Papers of the 11th International Conference on Greek Linguistics, Ρόδος: Πανεπιστήμιο Αιγαίου, 1208-1225.

Ναξίων γλώσσα…


Πώς να μη μοιραστώ στο μπλογκ ένα μεστό και ουσιάτο κείμενο από τον καθηγητή Ιωάννη Προμπονά, καθηγητή στο τμήμα Φιλολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, για τα ιδιώματα της Νάξου…; Ακόμα και η κριτική που ασκεί στις μέχρι τώρα διατυπωθείσες απόψεις τόσο για τα ίδια τα γλωσσικά φαινόμενα όσο και για τα ζητήματα των εποικισμών (που με βρίσκουν εν πολλοίς σύμφωνη) είναι ψύχραιμη, λογική και υποδειγματική.

Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε στον συλλογικό τόμο που εξέδωσε ο Δήμος Νάξου το 2006 με τίτλο «Νάξος. Αρμενίζοντας στο χρόνο». Μπορείτε να διαβάσετε ή και να κατεβάσετε το βιβλίο (σε pdf) από την ιστοσελίδα του ΝΟ.Π.Π.Α.Π.Π.Π.Α. του Δήμου Νάξου.

Απόψεις των νεότερων γενεών τ’ Απεράθου Νάξου για τη διατήρηση και τη «φθορά» του απεραθίτικου ιδιώματος


Ξεφτέρη, Μ. 2012. Απόψεις των νεότερων γενεών τ’ Απεράθου Νάξου για τη διατήρηση και τη «φθορά» του απεραθίτικου ιδιώματος. Ναξιακά γράμματα 2, 37-53. Αθήνα: Εταιρία «Ναξιακά Γράμματα».

Η ταυτότητα του (συν)ομιλητή ως ερμηνευτική μεταβλητή στη γλωσσική επιλογή. Η περίπτωση του ιδιώματος τ’ Απεράθου Νάξου


Ξεφτέρη, Μ., «Η ταυτότητα του (συν)ομιλητή ως ερμηνευτική μεταβλητή στη γλωσσική επιλογή. Η περίπτωση του ιδιώματος τ’ Απεράθου Νάξου», στο Γ. Γιαννούλης – Ε. Κορρέ – Ν. Μαΐτός – Κ. Πολυμενοπούλου – Μ. Σέργης – Α. Φιλιππουπολίτη – Β. Φραγκουλόπουλος (επιμ.) Ναξιακά – Επετηρίδα Ομοσπονδίας Ναξιακών Συλλόγων, τχ. 1, Εκδόσεις Graphopress, Αθήνα 2011, σ.σ. 385-402.

Στάσεις απέναντι στο απεραθίτικο ιδίωμα. Απόψεις των νεότερων γενεών τ’ Απεράθου απέναντι στη γλωσσική επιλογή και χρήση


Ξεφτέρη, Μ. (2010), «Στάσεις απέναντι στο απεραθίτικο ιδίωμα. Απόψεις των νεότερων γενεών τ’ Απεράθου απέναντι στη γλωσσική επιλογή και χρήση», Πρακτικά 5ης Συνάντησης Μεταπτυχιακών Φοιτητών του τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Αθήνα: Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, σ.σ. 212-221.

Και ένα δώρο για το καλό… οι αχτυπάλοι στ’ Απεράθου της Νάξου


Πληροφορητής: Γιάννης Πρωτονοτάριος (Πατακο’ιάννης).
Τόπος – Χρόνος: Απεράθου Νάξου, Αύγουστος 2010.
Πηγή: Προσωπικό αρχείο Μ. Ξεφτέρη σχετικά με το απεραθίτικο ιδίωμα.

Ο αχτύπαλος είναι όρος της φυτολογίας, όπως τουλάχιστον απαντά στ’ Απεράθου της Νάξου, πιο συγκεκριμένα (και όσο μπορώ να αποδώσω και γω πιο πιστά τον όρο, καθότι δεν είμαι ειδική) είναι ένα είδος γόνου της συκιάς, ο οποίος γονιμοποιεί το δέντρο, αλλά ο ίδιος δεν γίνεται σύκο παρά κάποια στιγμή πέφτει. Θεωρείται, δηλαδή, ότι δεν φελά, δεν αξίζει δηλαδή…

Η λέξη, ωστόσο, χρησιμοποιείται και μεταφορικά… και αναφέρεται σε ανθρώπους που δεν φελούν, δεν αξίζουν, που είναι ζαβήδες

Ο Κουντουράκος


Κείμενο του Δημητρίου Φλ. Γλέζου,
το οποίο δημοσιεύτηκε σε παλιό ημερολόγιο
του Απεραθίτικου Συλλόγου Νάξου.

Ο Κουντουράκος (Στέφανος Νικ. Κατσουρός 1883-1962)

Κουντουράκος (Στέφανος Νικ. Κατσουρός 1883-1962)

Απού τσοι τύποι πο’ μείνασι στην ιστορία του χωριού. Φαινόμενο χαραχτήρα και πολύ βασανισμένη ψυχή. Απού τσοι πονεμένοι αθρώποι, δίχως οικογένεια, καταφρονεμένος και πικραμένος. Όμως ως το τέλος εστάθηκε με αξιοπρέπεια και με το δικό ντου τρόπο ζωής, αντιπάλεψε τη γκοινωνία… Nτελάλης του χωριού με μοναδική δουλειά την α’ορά και τη μπούληση τω μπροβιώ, τω δερμάτω. Άκακος, αλλά πλη’ωμένος με όλα, και πκιότερο με τα κόμματα και τσοι πολιτικοί που συχνά τσοι καφτηρίαζε με τα λε’όμενα και τα τρα’ούδια ντου. Βασιλικός στα φρονήματα, δεξιός και καμιά βολά ήφηνε να φανερωθούν και κάπκοιες του συμπάθειες προς τ’ αριστερά…

Δεξά είναι ο πόνος μου κι αριστερά φωνάζω,
τα χάλια του ελληνισμού θωρώ κι αναστενάζω.

Κάπκοιες στιμές πο’ ξεσπάθωνε μετά από τα ποτηράκια και το κρασάκι ντου στη νταβέρνα, τα ‘βανε με την εξουσία και τσοι βολεμένοι του χωριού, που τσοι ‘χε βαφτισμένοι Νταουσάδες κι από κείνον ετσά τσοι λένε και τώρα. Το γκακό Θεό τον είχε βαφτισμένο Μανοϊώργη –κι ο χαρακτηρισμός με σημασία- που πολλές βολές τα ‘ψαλλε και κεινού ‘ια το κακό και τ’ άδικο.

Είπαμε, μόνου με το ποτηράκι εγλύκαινεν η ψυχή ντου και το ‘ριχτε στο τραούδι. Μοναχός στο σπίτι, μοναχός στα καπελειά, ένας ερημίτης τση νύχτας και τση ζωής. Ετσά και μια βραδινιά –ερημίτης- πο’ τραούδειε, τον ήχωσε στη ντουλάπα (=κρατητήριο) ο αστυνόμος, με μπισμπίλια τω Νταουσάδω, επειδής λέει, ετραούδειε τσοι νύχτες κι εΐνουντάνε ενοχλητικός σε καένα ντώνε. Έλα μου όμως που ο Στεφανάκος μερακλωμένος όπως ήτονε, ήρχεψε και στη ντουλάπα το τραούδι και δεν εμπόρειε να κοιμηθεί ο αστυνόμος;

Βρε, δε ντονε βγάνω, εσκέφτηκεν ο αστυνόμος,
να κοιμηθώ εώ κι άσε να πάει στον οξ’ από ‘πα ο Νταουσάς…

Και τον ήβγαλε.

Ο Στεφανάκος, ετσά όπως ήτονε κατάκοπος και πονεμένος, ήφυε μάνι μάνι ‘ια το κονάκι ντου, που δυστυχώς, τό ‘βρηκε, λέει κι εκείνο κλειδωμένο! Και ξέρετε ‘ιάντα; ‘Ιατί, λέει, οι κακοθάνατοι –ετσά ήλε ντα πειραχτήρια του χωριού- τού ‘χασι σφηνωμένο στη γκλειδαρότρυπα ένα φελό! Εκείνος, είντ’ άλλο; Χτυπημένος απού τη μοίρα, τσ’ αθρώποι και τσ’ αστυνόμοι ήκατσε στ’ απέναντι καντούνι του σπιθιού και μονολο’ούσε… Ήτανε μόνο κείνος κι η νύχτα, αλλά κι ο Θεός στη γκαρδιά ντου, που σε μια στιμής, εξάνοιξε βουβός τον ουρανό, ήκαμε ντο σταυρό του κι είπε απορημένος:

Έλα Χριστέ και Παναΐα μου,
να σε κλειδώνουσι μέσα
και να σε κλειδώνουσι κι όξω!

Είναι τόσα πολλά εκείνα που θα ‘χαμε να πούμε, ίσως μιαν άλλη βολά. Όμως να κλείσομε ‘ια σήμερα, μόνου με δυο-τρια τρα’ούδια ντου και με σημασία…

Όλος ο κόσμος κρέμεται σε μια κλωστή φαδένη
κι ο Μανοϊώργης τη βαστά κι ανεβοκατεβαίνει.

Οντέ ντον εκλειδώσασιν όξω απού το καπελειό τση Φωταννέζας:

Ζωή ‘εμάτη βάσανα, ζωή ‘εμάτη πόνοι
στση Φωταννέζας να ‘ρχεσαι κι όξω να σε κλειδώνει…

Οι 9 νομάτοι και ο 10ος!


Κείμενο του Δημητρίου Φλ. Γλέζου,
το οποίο δημοσιεύτηκε σε παλιό ημερολόγιο
του Απεραθίτικου Συλλόγου Νάξου.

Ο Μιχάλακας (Μιχάλακας Αντ. Ελευθερίου, 1889-1981)

Ο Μιχάλακας: Μιχάλης Αντωνίου Ελευθερίου.

Ο λόος ‘ια ‘ουτοί τσοι παλιοί μας αθρώποι, σα ντο Μιχάλακα και τσ’ άλλοι, είναι το φτυλάκι π’ ανάβγει στη θύμηση και στην ψυχή μας ‘ια κείνοι. […] Αλλά είπαμε ‘ια το Μιχάλακα η κουβέντα, εκείνο ντο μπροκειμένο νοικοκυούρη: μεγαλοασμυριγλάς, βοσκός, χτηματίας, μελισσουργός κι όλα τα καλά τση δουλειάς και τση προκοπής τα ’χε ο συχωρεμένος. Και βέβαια ήτονε και μεγαλοοικογενειάρχης. Όλα καλά και άγια αλλά εκεί που ‘ρχεψε να τα βρίσκει ζόρικα ήτονε με τα ‘εννοβολήματα τση ‘υναίκας του, που δεν είχε σταματημό του σταματημού και που κάθα χρόνο εκάνασι λέει κι από ‘να παιδί. Και ξέρετε εκείνοι τσοι καιροί –κατοχή- μπορεί το τραπέζι του σπιθιού να ‘τονε πλούσιο και χορτάτο, αλλά τα ρέστα τη ζωής δύσκολα… Και πόσα δηλαδή να ‘κανε ο άθρωπος αφού μέχρι ετότες του ‘χε φκιερώξει η Λιανή πέντε θυατέρες και δυο ‘ιοί; Είναι αλήθεια πως τον ήτρωεν αυτή η συλλοή, αλλά ίντα και πώς να τα… βόλευγε να τη σταματήξει τη δουλειά. Τα σκεύγουντάνε λέει όλα και ‘ια μια στιμής είπε να πάει στο ‘ιατρό το Ματζουράνη να τον αρωτήξει που ‘χε ακουστά πως κατιτίς δώνουσι οι ‘ιατροί και ξεμπερδεύγεις.

Έλα μου όμως πο δυσκολεύγουντάνε και πάλι ‘ιατ’ εδούλεια, λέει, τα πειράγματα του Ματζουράνη και πως εμπόρειε και καλά να ‘ενεί σιά σιά κουβέντα και κουτσομπολιό στο χωριό… κι ήλλαξε γνώμη.

Βρε δε σηκώνομαι να πάω στο ‘ιατρό το Βερώνη κάτω στη Ντραγαία πο ‘κεί τα πράματα θα ‘ναι πκιο κρυφά και σίουρα, δε θα μάθει καένας τίοτα;

Ετσά που λέτε τα σκέφτηκε και τα ‘καμε. Ήφυε κι εδιάηκε στο Βερώνη, που ‘βαστα λέει και πεσκέσα, τυριά και μέλια.

Έχω, ιατρέ μου, ένα πρόβλημα κι ήρθα να σου το πω.
Να τ’ ακούσομε, κ. Μιχάλη, του ‘πεν εκείνος.
Ξέρεις, κύριε ιατρέ, έχω 7 παιδιά κι εμείς οι 2 ‘ονείς μάς εκάνουσιν 9 και δε μπορώ, ιατρέ μου, να ταΐζω και να ντύνω 9 νομάτοι!
Ε, κι από μένα ίντα θες να σου κάμω μ’ αυτό σου το πρόβλημα αφού δεν είναι ιατρικό.
Μα… ιατρέ, ‘ι’ άλλο πράμα ήρθα. Θέλω να σταματήξω να κάνω παιδιά και μου ‘πασι πως υπάρχει λέει κατιτίς που μ’ ευτό και καλά…
Και βέβαια υπάρχει, στάσου να στο φέρω να το δεις (ετότες οι ‘ιατροί είχασιν οι ίδιοι τα φάρμακα) και του το’φερε.

Μόλις το ‘δε ο Μιχάλακας ενεγριεύτηκε!

Καλέ, μα ίντα’ ν’ ευτό;, τον ερώτηξε.
Να, του λέει ο Βερώνης, ευτό ‘ιαέ το σακουλάκι [προφυλαχτικό] θα φορείς άμα μπααίνεις με τη γκυουρά σου και δε θα κάνεις παιδιά.
Λέει, και ‘ια να ‘χομεν καλόν αρώτημα, πόσο γκάνει;
Ένα χιλιάρικο, του λέει ο ιατρός.
Ένα χιλιάρικο; Και δε μου λες, ‘ιατρέ, περνάς μπάρε μου καένα χρόνο μ’ ευτό;
Όχι, του λέει ο Βερώνης, θα το φορείς μια μόνου βολά και απέκειο θα το πετάς.
Καλέ σώπαινε, ‘ιατρέ, μα ‘ω δεν μπορώ να ντύνω τσ’ εννιά νομάτοι και συ θα με βάλεις να ντύνω και δέκατο; Όχι όχι, άντε γεια σου ‘ιατρέ.

Κι έδωκε ντων εμαθιώ’ ντου…