Θεματική ταξινόμηση της νεοελληνικής κατάρας. Το εθνογραφικό παράδειγμα τ’ Απεράθου Νάξου


Ξεφτέρη, Μ. (2015). «Θεματική ταξινόμηση της νεοελληνικής κατάρας. Το εθνογραφικό παράδειγμα τ’ Απεράθου Νάξου». Στο: Ν. Βερνίκος κ.ά. (επιμ.) Ναξιακά – Επετηρίδα Ομοσπονδίας Ναξιακών Συλλόγων, τόμ. 3-4 (2013-2014). Αθήνα: Ομοσπονδία Ναξιακών Συλλόγων – Εκδόσεις Ηρόδοτος, 229-250.

Advertisements

Απόψεις των νεότερων γενεών τ’ Απεράθου Νάξου για τη διατήρηση και τη «φθορά» του απεραθίτικου ιδιώματος


Ξεφτέρη, Μ. 2012. Απόψεις των νεότερων γενεών τ’ Απεράθου Νάξου για τη διατήρηση και τη «φθορά» του απεραθίτικου ιδιώματος. Ναξιακά γράμματα 2, 37-53. Αθήνα: Εταιρία «Ναξιακά Γράμματα».

Η ταυτότητα του (συν)ομιλητή ως ερμηνευτική μεταβλητή στη γλωσσική επιλογή. Η περίπτωση του ιδιώματος τ’ Απεράθου Νάξου


Ξεφτέρη, Μ., «Η ταυτότητα του (συν)ομιλητή ως ερμηνευτική μεταβλητή στη γλωσσική επιλογή. Η περίπτωση του ιδιώματος τ’ Απεράθου Νάξου», στο Γ. Γιαννούλης – Ε. Κορρέ – Ν. Μαΐτός – Κ. Πολυμενοπούλου – Μ. Σέργης – Α. Φιλιππουπολίτη – Β. Φραγκουλόπουλος (επιμ.) Ναξιακά – Επετηρίδα Ομοσπονδίας Ναξιακών Συλλόγων, τχ. 1, Εκδόσεις Graphopress, Αθήνα 2011, σ.σ. 385-402.

Στάσεις απέναντι στο απεραθίτικο ιδίωμα. Απόψεις των νεότερων γενεών τ’ Απεράθου απέναντι στη γλωσσική επιλογή και χρήση


Ξεφτέρη, Μ. (2010), «Στάσεις απέναντι στο απεραθίτικο ιδίωμα. Απόψεις των νεότερων γενεών τ’ Απεράθου απέναντι στη γλωσσική επιλογή και χρήση», Πρακτικά 5ης Συνάντησης Μεταπτυχιακών Φοιτητών του τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Αθήνα: Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, σ.σ. 212-221.

Όταν οι γλωσσικές αξιολογήσεις συναντούν τις κοινωνικές αναπαραστάσεις: τα ξένα και οι ξενικοί στ’ Απεράθου της Νάξου


Τα παρακάτω αποτελούν τμήμα κεφαλαίου σχετικά με την προσέγγιση της απεραθίτικης ταυτότητας, όπως αυτή μελετήθηκε μέσα στα πλαίσια της διπλωματικής μου εργασίας για το μεταπτυχιακό πρόγραμμα Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.

ε κοινωνιογλωσσικού ενδιαφέροντος έρευνες, κυρίως δε σε έρευνες γλωσσικών στάσεων, οι μεταγλωσσικές δηλώσεις των υπό μελέτη πληροφορητών περιλαμβάνουν συχνά κοινωνικές αξιολογήσεις και κατηγοριοποιήσεις, που αφορούν όχι τόσο τη μητρική τους γλώσσα, αλλά και τους ίδιους ως ομιλητές, καθώς επίσης και την ευρύτερη γλωσσική κοινότητα μέσα στην οποία εντάσσονται (όταν έχουμε δηλαδή να κάνουμε με διαλεκτόφωνους κλπ.). Έχοντας υπόψη τη συγκεκριμένη σχέση ανάμεσα στις γλωσσικές και τις κοινωνικές αναπαραστάσεις που κάθε ομιλητής διαμορφώνει με τον ένα ή με τον άλλον τρόπο, στην έρευνα που κάναμε πριν από περίπου 3 χρόνια στ’ Απεράθου της Νάξου, φροντίσαμε να επικεντρώσουμε την προσοχή μας και σε ζητήματα διαμόρφωσης και αντίληψης της απεραθίτικης ταυτότητας. Για τον σκοπό αυτό, οι πληροφορητές κλήθηκαν να απαντήσουν σε ερωτήσεις σχετικά με την εικόνα και τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του Απεραθίτη ή της Απεραθίτισσας, όπως τα αντιλαμβάνονται οι ίδιοι, αλλά και οι άλλοι, οι λεγόμενοι ξένοι.

Μέσα από τις συνεντεύξεις και τα γραπτά ερωτηματολόγια παρατηρήθηκε ότι τόσο οι άνδρες όσο και οι γυναίκες προέβαλλαν την ταυτότητά τους μέσα από συγκεκριμένες κατηγοριοποιήσεις που τόνιζαν τη διαφοροποίησή τους από όσους δεν ανήκαν στην ομάδα τους. Στις περισσότερες των περιπτώσεων, δεν γινόταν αναφορά σε Αθηναίους ή στην Αθήνα, αλλά σε ξένους/ξενικούς ή στα ξένα. Τα μέλη της έξω-ομάδας δεν είναι απλά οι άλλοι, οι Αθηναίοι, οι πρωτευουσιάνοι, αλλά οι ξένοι, όρος που δηλώνει την έντονη διαφοροποίηση που παρουσιάζουν σε σχέση με τους ίδιους σε θέματα γλώσσας, νοοτροπίας, τρόπου ζωής, κοσμοαντίληψης, αλλά και σε σχέση με τη μόνιμη κατοικία τους.

Όπως μπορέσαμε να αντιληφθούμε, ο συγκεκριμένος όρος δεν έχει απαραίτητα αρνητικές συνδηλώσεις, αλλά βρίσκεται πάντοτε σε συνάρτηση με το περικείμενο. Με άλλα λόγια, ο ξένος ή ο ξενικός είναι γενικότερα ο απεραθίτικης (ή κάποιες φορές μη απεραθίτικης) καταγωγής Αθηναίος , για τον οποίο μπορεί να έχουν είτε θετική είτε αρνητική στάση.

Η αρνητική συνδήλωση του όρου ξενικός περιγράφεται καλύτερα με τη λέξη πρωτευουσιάνος. Ο συγκεκριμένος όρος αναφέρεται κυρίως ειρωνικά, δηλώνοντας τον Απεραθίτη ή τον Αθηναίο που παρουσιάζει μία υποκριτική εικόνα για τον εαυτό του, αρνούμενος να αποδεχτεί την πραγματική του ταυτότητα. Παραδείγματος χάρη, ένας Απεραθίτης μπορεί να το παίζει πρωτευουσιάνος όταν χρησιμοποιεί την Κοινή στις επαφές του με άτομα της έσω-ομάδας, αποκλίνοντας από τις γλωσσικές και κοινωνικές συμβάσεις της απεραθίτικης κοινότητας. Ένας Αθηναίος, πάλι, χαρακτηρίζεται πρωτευουσιάνος, όταν υιοθετεί μία αλαζονική στάση απέναντι στην έσω-ομάδα, κάνοντας αρνητικές αξιολογήσεις για τα μέλη της και εκφράζοντας ένα συναίσθημα ανωτερότητας εις βάρος της.

Πέρα από τους συγκεκριμένους όρους, παρατηρήσαμε ότι γινόταν λόγος και για τους ξενοχωριανούς ή αλλιώς ξενοτοπίτες, τους κατοίκους δηλαδή άλλων χωριών της Νάξου. Ενώ, λοιπόν, αναμέναμε την τάση των Απεραθιτών να διαφοροποιούνται από τους υπόλοιπους, κυρίως  Αθηναίους, ομιλητές της Κοινής, παρατηρήσαμε με έκπληξη και ενδιαφέρον την πρόθεσή τους να επιδιώκουν τη διαφοροποίησή τους και από τους υπόλοιπους Ναξιώτες. Όπως ήδη έχει φανεί από τα σχόλια που έκαναν για την εικόνα που νομίζουν πως έχουν οι Ναξιώτες απέναντι στο ιδίωμα, παρουσιάζεται ένας υποβόσκων ανταγωνισμός ανάμεσα στους Απεραθίτες και τους κατοίκους από άλλα χωριά της Νάξου. Πρόκειται για έναν ανταγωνισμό που επιφανειακά εκφράζεται ως κοροϊδία απέναντι στο ιδίωμα, ως φόβος, ως ζήλια για την αξιοσύνη και την ανωτερότητα των ομιλητών τού απεραθίτικου ιδιώματος, ουσιαστικά όμως εκφράζει μία βασική ανάγκη των Απεραθιτών να διαφέρουν, να νιώθουν και να φαίνονται ξεχωριστοί και μοναδικοί σε σχέση με τους υπόλοιπους Ναξιώτες.

Γλωσσικές στάσεις και απεραθίτικο ιδίωμα – Μέρος 2ο


Στάσεις των νεότερων γενεών των κατοίκων τ’ Απεράθου απέναντι στη μητρική τους γλώσσα – Μέρος 2ο

Το παρόν άρθρο αποτελεί ένα μικρό απόσπασμα έρευνας, η οποία πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια της εκπόνησης της διπλωματικής μου εργασίας για το Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Εφαρμοσμένης Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, υπό την εποπτεία της επίκουρης καθηγήτριας Γλωσσολογίας, Μ. Κακριδή Φερράρι. Παρουσιάστηκε στις εργασίες του 4ου Πανελλήνιου Συνεδρίου «Η Νάξος διά μέσου των αιώνων» τον Σεπτέμβριο του 2008 στην Κωμιακή της Νάξου. Θα συμπεριληφθεί στα υπό έκδοση Πρακτικά του Συνεδρίου.

4.2 Στάσεις των ομιλητών απέναντι στην ετερο-αξιολόγηση των απεραθίτικων

4.2.1 Στάσεις των Ναξιωτών απέναντι στ’ απεραθίτικα

Το 46% των ανδρών και το 35% των γυναικών υποστήριξε ότι οι υπόλοιποι Ναξιώτες έχουν θετική στάση απέναντι στο ιδίωμα, λόγω της διαφορετικότητάς του σε σχέση με τα υπόλοιπα ναξιώτικα, διαφορετικότητα η οποία, ως γνωστικό χαρακτηριστικό στάσης, αποπνέει γοητεία και προκαλεί θαυμασμό, ενεργοποιεί δηλαδή και την αξιολογική διάσταση των στάσεων. Τα βασικά διαφοροποιητικά γλωσσικά του χαρακτηριστικά, όπως η βαριά προφορά και το λεξιλόγιο, αποτελούν στοιχεία που το κάνουν ξεχωριστό, παράξενο, και που η όποια θετική αντίδραση από τους υπόλοιπους Ναξιώτες εκλαμβάνεται ως μία στάση υπέρ της διατήρησής του.

Α03: Γιατί είναι κάτι διαφορετικό ως προς τον τρόπο ομιλίας της υπόλοιπης Νάξου.

Α05: Εντάξει, έχει γούστο η προφορά μας και πιστεύω ότι αρέσει στους άλλους να την ακούνε.

Α11: ‘Ιατί όλοι θένε να μη χαθεί το ιδίωμα ευτό!

Θ07: Τώρα ίσως γιατί τους αρέσει, επειδή είναι περίεργα ας πούμε, στην έκφραση ομιλίας. Και με το Φιλώτι και από τα άλλα χωριά είναι διαφορετικά.

Θ13: Θετική νομίζω. Γιατί μάλλον πως δεν είναι ευτοί άξιοι να μιλήσουν και γι’ αυτό. Το ακούνε κάπως παράξενα και δεν μπορούν να τα πούνε. Όπως μιλούν τα λειβαδίτικα από κάτω το «νε», το «σου», το «μου» …

Συνέχεια

Γλωσσικές στάσεις και απεραθίτικο ιδίωμα – Μέρος 1ο


Το παρόν άρθρο αποτελεί ένα μικρό απόσπασμα έρευνας, η οποία πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια της εκπόνησης της διπλωματικής μου εργασίας για το Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Εφαρμοσμένης Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, υπό την εποπτεία της επίκουρης καθηγήτριας Γλωσσολογίας, Μ. Κακριδή Φερράρι. Παρουσιάστηκε στις εργασίες του 4ου Πανελλήνιου Συνεδρίου «Η Νάξος διά μέσου των αιώνων» τον Σεπτέμβριο του 2008 στην Κωμιακή της Νάξου. Θα συμπεριληφθεί στα υπό έκδοση Πρακτικά του Συνεδρίου.

Στάσεις των νεότερων γενεών των κατοίκων τ’ Απεράθου απέναντι στη μητρική τους γλώσσα – Μέρος 1ο

1. Εισαγωγή

Σκοπός της ανακοίνωσης είναι η παρουσίαση τμήματος από τα αποτελέσματα κοινωνιογλωσσικής έρευνας για το ιδίωμα τ’ Απεράθου Νάξου, μέσα στα πλαίσια της διπλωματικής μου εργασίας για το μεταπτυχιακό πρόγραμμα Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών [1] . Η έρευνα εστιάστηκε στη διερεύνηση των στάσεων των νεότερων γενεών της απεραθίτικης κοινότητας (16 έως 24 και 24 έως 35 ετών) απέναντι στο απεραθίτικο ιδίωμα, με άλλα λόγια μελετήθηκαν οι απόψεις, τα συναισθήματα και οι προθέσεις τους απέναντι στη μητρική τους ποικιλία.

2. Μεθοδολογία και στοχοθεσία έρευνας

Λαμβάνοντας υπόψη το θεωρητικό πλαίσιο που ακολουθείται σε έρευνες γλωσσικών στάσεων [2], καθώς επίσης και προηγούμενες μελέτες που έχουν γίνει για τα ελληνικά δεδομένα [3], για την παρούσα έρευνα προτιμήθηκε ο συνδυασμός δύο άμεσων μεθόδων: του γραπτού ερωτηματολογίου και της δομημένης συνέντευξης [4].

Η κατασκευή του ερωτηματολογίου βασίστηκε στην επιδίωξή μας να δοθεί η δυνατότητα στους πληροφορητές να εκφράσουν την άποψή τους πάνω σε ζητήματα που αφορούσαν το απεραθίτικο ιδίωμα, την Κοινή Νεοελληνική, αλλά και γενικότερα το σύνολο των νεοελληνικών διαλέκτων και ιδιωμάτων. Για τον λόγο αυτό, προσπαθήσαμε να συγκροτήσουμε ένα ομοιόμορφο σώμα ερωτήσεων, το οποίο θα πραγματευόταν ζητήματα γλωσσικής επιλογής και χρήσης, καθώς επίσης και γλωσσικής διατήρησης, κυρίως όμως θα επικεντρωνόταν στις στάσεις των πληροφορητών απέναντι στο απεραθίτικο ιδίωμα, αλλά και στις κοινωνικές του συνδηλώσεις, οι οποίες σχετίζονται με τον καθορισμό της απεραθίτικης ταυτότητας και τον ενδεχόμενο ρόλο του ιδιώματος ως προς αυτό το θέμα.

Η προσέγγιση των στάσεων της συγκεκριμένης ομάδας πληροφορητών πραγματοποιήθηκε με μία ποικιλία ερωτήσεων, άμεσων και έμμεσων, αλλά και με τη χρήση κλιμάκων και ερωτήσεων ελέγχου.
Για την παρούσα ανακοίνωση, επιλέξαμε να παρουσιάσουμε τα συμπεράσματα μίας συγκεκριμένης ενότητας ερωτήσεων, μέσα από την οποία επιδιώξαμε να αποσπάσουμε τη γνώμη που οι πληροφορητές έχουν διαμορφώσει για τη γλώσσα τους (αν τους αρέσει να τη μιλούν, πώς θα την χαρακτήριζαν, αν τους είναι χρήσιμη κ.λπ.), προσπαθώντας να δούμε κατά πόσο διακρίνονται οι βασικές διαστάσεις των στάσεων (γνωστική, συναισθηματική, βουλητική).

Πέρα όμως από τις άμεσες αξιολογικές κρίσεις, ζητήθηκε η γνώμη των πληροφορητών για τη στάση των υπόλοιπων Ναξιωτών, αλλά και των Αθηναίων απέναντι στ’ απεραθίτικα, ενώ προστέθηκαν και ερωτήσεις ελέγχου, προκειμένου να γίνει διασταύρωση σε συγκεκριμένες παρατηρούμενες τάσεις. Πρόθεσή μας ήταν να δούμε κατά πόσο υπάρχει η πιθανότητα το απεραθίτικο ιδίωμα να διαθέτει εμφανές γόητρο, σε σχέση με τα υπόλοιπα ιδιώματα της Νάξου, αλλά και να διερευνήσουμε το αφανές του γόητρο σε σχέση με το εμφανές γόητρο της Κοινής.

Η συλλογή των ερωτηματολογίων πραγματοποιήθηκε τον Αύγουστο και τον Δεκέμβριο του 2007 (το σύνολο των ημερών παραμονής στ’ Απεράθου και της συγκέντρωσης του υλικού ήταν 20 μέρες). Ένας παράγοντας που συνέβαλε καθοριστικά στη μαζικότερη συγκέντρωση πληροφορητών ήταν η βοήθεια που είχαμε από τοπικούς βοηθούς, οι οποίοι λειτούργησαν ως σύνδεσμοι ανάμεσα στην ερευνήτρια και τους μετέχοντες στην έρευνα [5], δημιουργώντας μία φιλική ατμόσφαιρα που ευνοούσε την αυθόρμητη έκφραση και συμπεριφορά, γλωσσική και μη [6].

Συνέχεια

Κοινωνιογλωσσική προσέγγιση του ιδιώματος τ’ Απεράθου Νάξου (όπως διατηρείται στην Αθήνα)


Το παρόν άρθρο αποτελεί απόσπασμα έρευνας, η οποία πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια του σεμιναρίου της Διαλεκτολογίας του μεταπτυχιακού προγράμματος της Εφαρμοσμένης Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, υπό την εποπτεία της επίκουρης καθηγήτριας Γλωσσολογίας, Μ. Κακριδή Φερράρι. Παρουσιάστηκε στις εργασίες της 4ης Συνάντησης Μεταπτυχιακών Φοιτητών του Πανεπιστημίου Αθηνών, τον Ιούνιο του 2007 (αίθουσα Ι. Δρακόπουλος, Κεντρικό κτίριο Πανεπιστημίου Αθηνών), ενώ περιλαμβάνεται στο βιβλίο πρακτικών με την εξής βιβλιογραφική παραπομπή: Ξεφτέρη, Μ. 2009. «Κοινωνιογλωσσική προσέγγιση του ιδιώματος τ’ Απεράθου Νάξου (όπως διατηρείται στην Αθήνα)». Στο Πρακτικά 4ης Συνάντησης Μεταπτυχιακών Φοιτητών του τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, σ. 251-260. Αθήνα.

1. Εισαγωγή

Σκοπός αυτής της ανακοίνωσης είναι η παρουσίαση των αποτελεσμάτων κοινωνιογλωσσικής έρευνας για το ιδίωμα τ’ Απεράθου Νάξου [1]. Η έρευνα εστιάστηκε στην περιγραφή των πιο χαρακτηριστικών και συχνών γλωσσικών φαινομένων του ιδιώματος (φωνητική, μορφολογία, σύνταξη), όπως αυτό διατηρείται μέσα σε κοινωνικά δίκτυα (συγγενικές, οικογενειακές και φιλικές σχέσεις), τα οποία έχουν αναπτυχθεί στους κόλπους μιας σύγχρονης πόλης, όπως είναι η Αθήνα. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στη μελέτη των περιστάσεων επικοινωνίας και των παραμέτρων της (μέτοχοι, χρόνος και τόπος διεξαγωγής της επικοινωνίας, λειτουργία και σκοπός των εκφωνημάτων). Η έρευνα συμπληρώθηκε, τέλος, από τη διερεύνηση των στάσεων των ομιλητών απέναντι στο ιδίωμα και την απεραθίτικη κοινότητα, καθώς και απέναντι στην Κοινή Νέα Ελληνική (στο εξής: ΚΝΕ).

2. Το ιδίωμα τ’ Απεράθου Νάξου

Το ιδίωμα τ’ Απεράθου ανήκει στην ομάδα των νοτίων ελληνικών ιδιωμάτων και μιλιέται στη βορειοανατολική περιοχή της Νάξου, περιλαμβάνοντας τους κατοίκους του ορεινού χωριού Απείρανθος ή Απεράθου, του Δανακού και του παραθαλάσσιου οικισμού Τριάκαθα ή Μουτσούνα. Το ιδίωμα των παραπάνω χωριών παρουσιάζει διαφοροποιητικά χαρακτηριστικά ως προς τη φωνητική, τη μορφολογία, τη σύνταξη και το λεξιλόγιο [2], σε σύγκριση με τα ιδιώματα των υπόλοιπων χωριών της Νάξου [3]. Πέρα όμως από τις γλωσσικές διαφορές, οι κάτοικοί του παρουσιάζουν διαφορές στα ήθη και τα έθιμα, αλλά και τις αντιλήψεις (παλαιότερα επίσης και ως προς την ενδυμασία).

Σύμφωνα με μία λαϊκή παράδοση του χωριού, πολλές οικογένειες είχαν τις ρίζες τους στην Κρήτη. Μάλιστα, η παράδοση αυτή είχε πλαισιωθεί από απόψεις πολλών επιστημόνων και μελετητών, οι οποίοι μιλούσαν για την πιθανότητα ύπαρξης εποικισμού από την Κρήτη στ’ Απεράθου, χωρίς όμως κάτι τέτοιο να μπορεί να τεκμηριωθεί ιστορικά, παρ’ όλες τις ομοιότητες που μπορεί κανείς να παρατηρήσει σε θέματα γλώσσας και τέχνης [4]. Η άποψη αυτή στηρίχτηκε κυρίως στην ομοιότητα που υπάρχει ανάμεσα στα γλωσσικά συστήματα των δύο τόπων. Το πλήθος, η ιδιορρυθμία και η μοναδικότητα των κοινών αυτών γνωρισμάτων αποτελούν τουλάχιστον ένα έναυσμα για μία συζήτηση σχετικά με την πιθανότητα ύπαρξης εποικιστικής σχέσης ανάμεσα στους κατοίκους αυτών των περιοχών, καθώς και ως προς την πιθανότητα αυτός ο εποικισμός να επηρέασε γλωσσικά το απεραθίτικο ιδίωμα. Κάτι τέτοιο ωστόσο θα μπορούσε να εδραιωθεί μόνο με τη συνδρομή συμπληρωματικών στοιχείων, κυρίως όμως μέσα από την ιστορική και βασισμένη σε επίσημες πηγές τεκμηρίωση. Μπορούμε να πούμε ότι η άποψη περί εποικισμού χρησιμεύει στους κατοίκους τ’ Απεράθου στο να ερμηνεύσουν τις διαφορές του απεραθίτικου ιδιώματος από τα λοιπά ναξιώτικα ιδιώματα. Επιπλέον, κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει το γεγονός ότι αρκετά ιδιωματικά στοιχεία του απεραθίτικου ιδιώματος απαντούν και σε άλλα ναξιώτικα χωριά, καθώς αφορούν γλωσσικά φαινόμενα που παρατηρούνται σε όλα σχεδόν τα κυκλαδίτικα ιδιώματα ή γενικότερα στα νότια νεοελληνικά.

Συνέχεια